DISCIPUNA ClF.RfC
DES PETRUS AlFONS
,M
) .
I
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/diedisciplinaclOOpetr
Sammlung mittellateinischer Texte
herausgegeben von
Alfons Hilka
— — — — — I, -——-————
Die Disciplina Clericalis
des Petrus Alfonsl
'S;. ,
(das älteste Novellenbuch des Mittelalters)
nach allen bekannten Handschriften
herausgoQeben von
Alfons Hilka und Werner Söderhjelm
(Kleine Ausgabe)
Heidelberg 1911
Carl Winter's Universitätsbuchhandlung
Verlags-Nr. 633
Sammlung mittellateinischer Texte
herausgegeben von
Alfons Hilka
1.
Die Disciplina Clericalis
des Petrus Alfonsi
(das älteste Novellenbuch des Mittelalters)
nach allen bekannten Handschriften
herausgegeben von
Alfons Hilka und Werner Söderhjelm
(Kleine Ausgabe)
Heidelberg 1911
Carl WInter's Universitätsbuchhandlung
Verlags.Mr. 6SS.
Alle Rechte, besondere das Recht der Obersetzung in fremde Sprachen,
werden vorbehalten.
OCT 2 3 1959
2 / Si'O
Vorwort.
Das vorliegende erste Heft dieser neuen Sammlung ist
in besonderer Absiebt dem unter schlichtem Namen so oft
genannten Werk des Spaniers Petrus Alfonsi zugedacht
worden, nimmt es doch einen Ehrenplatz im weitzweigigen
Baume der vergleichenden Literaturgeschichte ein. Sehr
wesentlich bleibt dabei der nicht gerade sehr häufige
Fall, daß hier ein vollgültiges Zeugnis für den Durchgang
orientalischer Stoffe, Motive und Lebensanschauungen
nach dem Abendlande durch Spanien vorliegt, das dank
seiner eigenartigen Doppelkultur zu einer solchen Ver-
mittlerrolle zunächst berufen war. Nicht viel später sollte
ein zweites Eingangstor für die Schätze orientalischer Er-
zählungskunst (namentlich aus der Fabelwelt) in Süd-
italien, gleichfalls einem Gebiete mit mehrfacher Kultur,
geöffnet werden. Auch hier tritt die verdienstliche Über-
setzertätigkeit eines getauften Juden hervor, der östliches
Gut mit christlichem Geiste erfüllt den neuen Glaubens-
genossen vorzusetzen sich vornimmt.
Darf demnach die Disciplina clericalis in ihrem sorg-
fältig aufgefrischten Gewände, für dessen Herstellung die
Herausgeber in mehrjähriger Mitarbeit, unterstützt von
zahlreichen Freunden und Gönnern, insbesondere von den
Verwaltungen so vieler Handschriftensammlungen größerer
wie kleinerer Bibliotheken Europas, wahrlich kein Opfer
gescheut haben, das weiteste Interesse der Literarhisto-
riker zu gewinnen erhoffen, so wendet sie sich nicht
minder an die wohl immer wachsende Schar der Freunde
der mittellateinischen Sprachgeschichte, denen ein so
kostbares Denkmal eines gedrängten und einfachen Er-
zählungsstils und einer schlichten und dabei kernigen
Spruchweisheit nicht unwillkommen sein dürfte. Der
frische Hauch einer neuen Zeit scheint aus diesem Latein,
das zur spielenden Übertragung ins abgeleitete Romanisch
— IV —
förmlich ladet, bei all seiner Anlehnung an den Sprach-
charakter des Kirchenlateins (Vulgata) zu uns herüberzu-
dringen.
Andere Texte der beliebten und immer wieder den
Volkssprachen zugeführten, bald novellen-, bald roman-
haften Erzählungsliteratur des ungemein fruchtbaren
Mittelalters sollen in kritischer Neubearbeitung dieser
Sammlung einverleibt werden, zunächst die als Dolopathos
bekannte Übermittelung des Stoffes von den Sieben weisen
Meistern durch den Mönch von Alta Silva, sodann die
Fassimg der ScaJa celi und die Historia Septem sapien«
tum selbst, für die die alten Drucke noch gar nicht aus-
gebeutet worden sind. Auch das Versprechen einer vor
allem auf den Handschriften selbst (zu den drei bekannten
in London, München, Paris kann der Herausgeber bereits
zwei weitere in München und Wolfenbüttel namhaft
machen) beruhenden Neuausgabe des Buches Kelila et
Dimna des Johannes von Capua, das unter dem Namen
eines Directorium humanae vitae sich in der Literatur mit
Unrecht eingebürgert hat, wird — iuvante Deo viribusque
recentibus — eingelöst werden. Ein Forscher wie Her-
vieux — und der bittere Tadel des Altmeisters Gaston
Paris im Journal des Savants 1899, 210 ff., ist nur zu
sehr gerechtfertigt — , hat noch 1899 nach Derenbourgs
Publikation (1887) sich für berechtigt erachtet, unter Aus-
schaltung des Handschriftenmaterials aufs neue einen der
beiden längst ausgezogenen alten Drucke des Directorium
der weiterharrenden Fachwelt in extenso vorzusetzen.
Daß die Handschriften auf viele dunkle Punkte der Über-
lieferung ein helles Licht zu werfen berufen und auch
dem Druck gegenüber vollständiger sind, sei ganz bei-
läufig verraten.
Verleger wie Herausgeber wünschen diesem neuen
Unternehmen eine gute Aufnahme, besonders seitens der
Studierenden und der Dozenten für ihre Seminarübungen,
und hoffen bei wohlwollender Beurteilung dieser Erstlings-
hefte der ganzen Serie einen ununterbrochenen und
raschen Fortgang gewähren zu können.
A. H.
I
►
Inhaltsverzeichnis.
Seite
Elnleltnngr VII— XV
Text 1-50
Prologas 1. — De timore Dei 2. — De hypocrisi 2. — De
formica, gallo, cane 3. — Exemplum I : De dimidio amico 3.
— Exemplum 11 : De integre amico 4. — De consilio 6.
— De leccatore 7. — De sapientia 7. — De silentio 8. —
I Exemplum III: De tribns Terslflcatoribns 9. — Exem-
" plom IV : De mnlo et Tulpe 9. — De vera nobilitate 10. —
Septem artes 10. — Septem probitates 11. — Septem in-
dustriae 11. ~ De mendacio 11. — Exemplom V: De ho-
mine et serpente 12. — Exemplum. TI: De Tersificatore
et gibboso 12. — Exemplum YII: De clerico domum
potatorum intrante 13. — Exemplum YIII: De Toce
babonis 13. — De mala femina 14. — Exemplum IX:
De Tindemiatore 15. — Exemplum X: De lintheo 15. —
Exemplum XI: De gladio 16. — Exemplum XII: De
rege et fabulatore-suo 17. — Exemplum XIII: De cani-
cula laerimante 18. — Exemplum XIV: De puteo 20. —
De bona femina 21. — Exemplum XV: De decem co-
fris 22. — Exemplum XVI : De decem tonellis olei 24. —
Exemplum XTII : De anreo serpente 26. — De societate
ignota 27. — De sequendis magnis viis 28. — Exem-
plum XVIII : a) De semita. — b) De yado 28. — Exem-
plum XIX: De duobns burgensibus et rustico 29. —
Exemplum XX: De regii ineisoris discipulo Nedui
nomine 30. — Exemplum XXI: De duobus ioculatori-
bus 32. — De largo, avaro, prodigo 32. — De divitiis 32. —
Exemplum XXII: De rustico et ayicula 33. — De libris
non credendis 34. — Exemplum XXIII: De bobu8 lupo
promlssis a rustico Yulpisque indlcio 34. — De consilio
— VI —
accipiendo et probando 35. — Exemplum XXIV : De latroiie
et radio Innae 35. — De benefacto 37. — De rege bono
et malo 37. — Exemplnm XXV: De Mariauo 37. —
£xcmplnin XXVI: De duobns fratribns regisqiie dis-
pensa 38. — De familiaritate regis 39. — De modo come-
dendi 40. ~ Sxemplom XXVII: De Maininndo seryo 41.
— De saecularium instabilitate 43. — Exemplnm XXVIII :
De Socrate (= Diogene) et rejje 43. — De vitae ter-
mino 45. — Exemplnm XXIX: De pradenti consiUarii
regis fl]io 45. — Exemplum XXX : De latrone qni uimia
eligere studnit 47. — Exemplum XXXI: De opilione et
mangone 47. — De raorte 48. — Exemplnm XXXIl: De
philosopbo per cimiterinm transennte 48. — Verba mortui
cuiusdam 48. — Exemplnm XXXIII: De nnrea Alexandri
sepnltura 48. — Exemplnm XXXIV: De heremita snam
corrigcnte aiiimam 49. — De aliis heremitarum dictis 49.
De timore Dei 50. — Epilogns 50.
Einleitung.
Diäciplina Clericalis ist der hergebrachte Name der
ersten occidentalischen Sammlung morgenländischer Geschichten
und Sprüche, bekanntlich das älteste Novellenbuch des Mittel-
alters. In den Handschriften wird sie gewöhnlich als Cleri-
calis disciplina bezeichnet. Ihr Verfasser heißt Petrus, mit
dem Beinamen Aldefunsi, Adelfonsi, Amphulsi, Alfunsi, Alfonsi,
Alphunsus, Alfonsus, Anfonsus, Anfulsus oder noch anders va-
riiert. Die Tradition scheint hier die Form Alphonsus vorge-
zogen zu haben, jedoch ist es richtiger, den Genitiv zu ge-
brauchen, da dieser Beiname besagt, daß Petrus ein „filius
(spirilualis) Alphonsi'* war. Er hieß ursprünglich Rabbi MoTse
Sephardi (der Spanier) und war einer der vielen jüdischen In-
tellektuellen, die als Vermittler zwischen orientalischer und occi-
dentalischer Bildung dienten, und deren Rolle in der mittelalter-
lichen Literatur- und Kulturgeschichte von höchster Bedeutung
gewesen ist. Dieser Mann ließ sich am 1. Jan. 1106 taufen, wo-
bei er den König Alfons I, von Aragonien, dessen Leibarzt er ge-
worden war, zum Taufpaten hatte. Einige Jahre später ver-
öffentlichte er einen Dialogus contra Judaeos, worin er
das Christentum heftig verteidigte und den Irrtum seiner
früheren Glaubensgenossen überzeugend darlegte. Ungefähr zu
gleicher Zeit wie dieser Dialog wird seine Disciplina Cleri-
calis entstanden sein. Der Prolog bezeugt, daß er schon bei
ihrer Abfassung Christ war, und die Sammlung ist offenbar zu-
stande gekommen nicht so sehr, um die arabische Weisheit und
Erzählungskunst der christlicheR Welt bekannt zu machen, als
vielmehr um die christlichen Morallehren zu exemplifizieren. Im
Prolog wird angegeben, daß sie zum Teil aus arabischen Philo-
sophensprüchen, Fabeln und Versen, zum Teil aus Tiersagen zu-
sammengesetzt ist. In der Tat finden sich die meisten Sprüche
der Disciplina in früheren oder gleichzeitigen Sammlungen (vgl.
Knust, Mitteilungen aus dem Eskurial, Bibl. des litt. Vereins,
Bd. 141, Tübingen 1879). Was die Geschichten selbst anbetrifft,
so sind wir wohl nicht imstande, das Vorhandensein von allen in
— VIII —
der arabischen Literatur des früheren Mittelalters zu bestätigen,
haben aber auch keinen Grund, die Angaben des Petrus in
Zweifel zu ziehen. Viele dieser Anekdoten sind im Folklore ver-
schiedener orientalischer Völker belegt ; dies liefert freilich
keinen unmittelbaren Beweis für ihre morgenländische Her-
kunft, denn sie können ebensogut von Europa auf literarischem
Wege eingeführt und später in -weitere Kreise verbreitet sein.
Das ist ohne Zweifel der Fall für gewisse Geschichten in Tausend
und einer Nacht. Ein zuverlässigeres Kriterium bietet die Tat-
sache, daß Stoffe, welche sich nachher in der Erzählungskunst
und in der Predigtliteratur des späteren Mittelalters und selbst
der beginnenden Neuzeit einer ungemeinen Beliebtheit erfreuen,
ganz sicher mittelbar oder unmittelbar der Disciplina Clericalis
entlehnt worden sind und demnach offenbar nicht früher in
Europa bekannt waren, als bis sie Petrus durch seine Über-
setzung allgemein zugänglich machte.
Diese Geschichten sind übrigens sehr verschiedener Art.
Einige haben den Charakter wirklicher, wenngleich sehr kunst-
loser Novellen, andere können als kurze Anekdoten bezeichnet
werden, andere wieder geben eine Handlung nur in Andeutungen
mit einigen Zeilen an. Auch in bezug auf die verbindenden Ge-
spräche und moralisierenden Lehrsätze ist keine Konsequenz vor-
handen : bisweilen sind sie ganz kurz, bisweilen ergehen sie sich
in weitläufigen Betrachtungen. So wie sie war, wurde jedenfalls
die Sammlung beifällig aufgenommen und ungemein oft vom An-
fang bis zu Ende abgeschrieben. Zuweilen scheint man auch die
Sentenzen ausgelassen und sich mit den Geschichten in mehr
oder weniger vollständiger Auswahl begnügt zu haben. Eine
solche bildete jedenfalls stets ein Ganzes für sich und war
immerhin eine Wiedergabe der Disciplina. Anders verhielt es
sich, wenn nur vereinzelte Stücke in größere, aus allen mög-
lichen Quellen zusammengestellte Sammlungen aufgenommen
wurden : die diesbezüglichen Handschriften haben dann für uns
hauptsächlich nur denselben Wert wie die Predigt- und Exempel-
kompendien, die Erzählungen aus der Disciplina enthalten. Sie
dienen als Belege für die Beliebtheit der einzelnen Geschichten,
nicht für die Verbreitung des Werkes als solches. In einem
Einzelfalle haben die Sentenzen fast ausschließlich Aufnahme
gefunden, wobei die Exempla zum allergrößten Teil ausgeschaltet
worden sind.
Die Handschriften, welche die erste von den oben er-
wähnten Kategorien vertreten, sind die zahlreichsten : wir kennen
deren etwa 50. Die anderen, welche nur Geschichten enthalten,
belaufen sich auf etwa zehn. Daß wir die Zahlen nicht bestimmt
angeben, beruht darauf, daß man in Zweifel darüber sein kann,
\
— IX —
ob einige Fragmente in der ersten Klasse und einige in der
zweiten, die sehr wenige Geschichten enthalten, mitgerechnet
werden sollen oder nicht. Jedenfalls konnten wir feststellen, daß
in europäischen Bibliotheken rund 60 Handschriften liegen,
die uns in der einen oder anderen Form die tJberlieferung der
Disciplina Clericalis vermitteln, und die sämtlich kennen zu
lernen uns vergönnt war. Die ältesten stammen aus dem XII.,
die jüngste aus dem XVI. Jahrhundert. Es ist aber keineswegs
gesagt, d^3 die ersteren die bessere Textgestaltung vertreten.
Gerade das Gegenteil mußten wir bei genauerer Prüfung er-
fahren. Die von uns benützten Codices befinden sich in den
Bibliotheken folgender Orte: in Spanien: Barcelona (Archivio
general de la Corona de Aragon, Nr. 123): in Frankreich:
Paris (B. Nat. lat. 3195, 4126, 5397, 10359, 11867, 14413,
14947, 16252, 16505), Laon (Nr. 461), Le Mans (Nr. 84), Poi-
tiers (Nr. 93); in Italien: Rom (Vaticana Reg. lat. 395, 4161),
Mailand (Ambrosiana 0. 3. Sup.), Turin (Pasinus, Nr. 737, heute
nach dem Brande Ms. D. V. 29), Ivrea (Kapitularbibl. Nr. 15) ;
in der Schweiz: Bern (Nr. 367; A. 94, 3 [Fragm.]); in Öster-
reich: Wien (Hofbibl. 322, 3530, 13650), Klosterneuburg (Stifts-
bibl. Nr. 934), Krakau (Un.-Bibl Nr. 1206). Linz (Studienbibl.,
Cc. II, 15); in Deutschland: Berlin (Kgl. Bibl. Nr. 815, 851),
Bonn (Un.-Bibl. 721), Breslau (Un.-Bibl., I, Fol. 86; I, Fol. 180; I,
Fol.250), Erfurt (Qu. 82, Qu. 351, Duod. 8), Göttingen (Theol. 140, 148,
156a). Marburg (Nr. 44), München (Hofbibl. lat. 7624, 7726, 8184);
in Belgien: Brüssel (Kgl. Bibl. lat. 1339, 1663), Brügge (Stadt-
bibl. 258, 479) ; in Holland : Groningen (Nr. 15) ; in England :
Cambridge (Un.-Bibl. Ji. VI, 11; Mm. VI, 4; Peterhouse College
Nr. 252; Perabroke College Nr. 258 [Fragm.]; Trinity College
Nr. 912) ; Cheltenham (Sir Th. Phillipps Library Nr. 2151, jetzt
London B. Mus. Addit. 37670), London (Brit. Mus. Royal 10
B. XII; Addit. 24641; Harley 463, 2851, 3938), Oxford (Bodl.
Libr. codex Digby 3 ; Corpus Christi College 86 ; New College 145
[Fragm.]; in Schweden: üpsala (Un.-Bibl. C. 390).
Für die Textgestalt können wir hauptsächlich zwei Hand-
schriftenfamilien unterscheiden: die erste bietet uns einen
vollständigeren Text, die zweite einen unvollständigen. Der
Unterschied liegt nicht in der Unterdrückung einzelner Ge-
schichten oder längerer Stücke, sondern im Wortlaute selbst.
Die unvollständige Redaktion verrät sich nämlich vor allem
durch eine Menge von Auslassungen, die längere oder kürzere
Sätze oder gar einzelne wesentliche Worte betreffen, auch durch
verschiedene charakteristische Lesarten (oft aus Mißverständ-
nissen hervorgegangen) und durch gröbere Fehler und falsche
Lesungen. Die ältere (vollständige) Rezension ist in der Mehr-
— X —
zahl der Handschriften vertreten ; nur etwa ein Dutzend geht auf
die jüngere Redaktion zurück. Innerhalb dieser zwei Klassen,
die sich ganz bestimmt voneinander abheben, gibt es natürlich
noch eine große Menge von Variationen. Endlich gestatten solche
Handschriften, die nur Auszüge aus den Novellen enthalten,
diese oft in ziemlich freier Form um, so daß es nicht ganz leicht
ist zu besiimmen, aus welcher Redaktion sie stammen, um so
weniger als die kennzeichnenden Lesarten zum größten Teil in
den nichterzählenden Abschnitten zu suchen sind. Einen Stamm-
baum zu entwerfen ist daher fast unmöglich.
Zwei Ausgaben sind bisher versucht worden, beide leider
nach der jüngeren, also schlechteren Rezension. Die erste Aus-
gabe besorgte Abb^ J. Labouderie 1824 für die Soci6t6 des
Bibliophiles fran^ais ; die Herstellung des Textes dürfte jedoch
vorwiegend M^on zu verdanken sein, der die betreffenden
Handschriften kannte und für ihre Bearbeitung die nötigen
Voraussetzungen besaß. Jedenfalls bietet diese Erstausgabe, auch
abgesehen davon, daß sie die abgeleitete Rezension darstellt,
einen schlechten Text. Angeblich aus sieben verschiedenen Hand-
schriften zusammengestellt, folgt derselbe der Hauptsache nach
nur einem willkürlich gewählten Pariser Kodex, immerhin so
viele ebenfalls willkürliche Lesarten aus anderen hinzufügend,
daß ein Mischtext entstanden ist, dessen Wert überdies durch
flüchtige Lesungen und sonstige mangelhafte Interpretation beein-
trächtigt wird. Nicht viel mehr Glück hatte der zweite Heraus-
geber, der seltsamerweise die drei Jahre ältere Ausgabe gar
nicht gekannt hat. Fr. Wilh. Val. Schmidt. Seine Publikation
besitzt noch durch den weitläufigen Kommentar einen bedeuten-
den Wert, aber der Text selbst ist nicht viel besser als der
M6oüSche. Schmidt zählt zwar sechs Handschriften auf, gekannt
hat er aber eigentlich nur eine, die in Breslau liegt und ein
schlechter Vertreter der sekundären Redaktion, sonst aber mit
willkürlichen Zutaten versetzt und überdies am Anfange und am
Schlüsse unvollständig ist. Wenn Schmidt sich in der Breslauer
Kgl. Bibliothek gründlich umgesehen hätte, so wäre er auf einen
Kodex gestoßen, der einen im ganzen tadellosen Text enthält.
Labouderies Textausgabe wurde in einer sehr beschränkten
Anzahl von Exemplaren gedruckt, aber auch die Schmidtsche ist
äußerst selten. Ein mechanischer Abdruck der ersteren findet
sich jedenfalls bei Migne, Patrol. lat. t. 157, 671—706. Aber es
erhellt aus dem oben Gesagten, wie sehr eine Neuausgabe des
Textes, auf der kritischen Durchmusterung des ganzen Materials
beruhend, vonnöten ist. In der Tat muß man sich wundern, daß
sie nicht früher zustande gekommen ist, was wohl seinen Grund
in der weiten Ausbreitung der Handschriften hatte, deren Mehr-
— XI —
zahl schwer zugänglich war. Sicherlich tritt nun mit unserer
Publikation der vollständige Text der Disciplina Clericalis zum
erstenmal an den Tag. Wir haben ihr in dieser kleinen Sonder-
ausgabe eine von den besten Handschriften, nämlich Cam-
bridge, Peterhouse College 252 (Beginn XIII. Jhdts.) zu-
grunde gelegt. Dieselbe ist getreu unter Beibehaltung der mittel-
alterlichen Schreibereigentümlichkeiten, deren Kolorit nicht ver-
wischt werden sollte, wiedergegeben. Für die Bequemlichkeit des
Lesers jedoch sind die nötigsten Satzzeichen, ferner große
Anfangsbuchstaben für die Eigennamen angewandt und natürlich
Sinnesabschnitte auch äußerlich gekennzeichnet worden. Der
Übersichtlichkeit dienen die von den Herausgebern auf Grund der
in den meisten Handschriften ausgeführten Rubriken hinzuge-
fügten Überschriften für die einzelnen Erzählungsstücko, für
deren Zitierung die größte Notwendigkeit besteht. Dem Zwecke
dieser Sammlung entsprechend enthalten wir uns aller Beigaben,
namentlich der Mitteilung auch nur des nötigsten Varianten-
apparats, wozu die Abweichungen der jüngeren Rezension in
erster Linie herausfordern würden. Wir verweisen den Leser
auf die weitläufig kommentierte große Ausgabe, die gleich-
zeitig mit dieser kleineren in den Acta Societatis Scien-
tiarum Fennicae in Helsingfors erscheint. Dort wird das ganze
einschlägige Material dargeboten, vor allem die Aufzählung, Ein-
ordnung und Charakterisierung sämtlicher uns bekannter Texte,
daneben werden auch einige abweichende Varianten der Er-
zählungen mitgeteilt. Es erschien uns jedenfalls auch als ein
dringendes Bedürfnis, diese handlichere und leichter zugängliche
Edition zu veranstalten, da ja die Disciplina Clericalis von un-
gemein großem Interesse für jedermann ist, der sich mit der Er-
zählungskunst des Mittelalters beschäftigt.
In der großen Ausgabe werden keine Angaben über die Ver-
breitung des Werkes des Petrus Alfonsi in der europäischen
Literatur gegeben werden. Sie sollen einen besonderen späteren
Teil, den letzten unserer Veröffentlichung, füllen, die in vier
Hefte zerfällt (das zweite enthält eine Ausgabe des französischen
Prosatextes, das dritte eine solche der zwei französischen poeti-
schen Versionen). Hier mag aber eine kurze Übersicht über die
Bearbeitungen und Übersetzungen der Disciplina Clericalis in den
verschiedenen europäischen Sprachen folgen. Diejenigen latei-
nischen Autoren des Mittelalters, die das Werk in größerem
oder kleinerem Umfange benützt haben, sind natürlich vor allem
die Verfasser der Predigtsammlungen. Aber auch in anderen
Schriften belehrenden oder erzählenden Inhalts finden wir ihre
Spuren. Die Gesta Romanorum verdanken ihr manches
Stück : fast die Hälfte der Geschichten des Spaniers ist in diese
— XII —
berühmte Sammlung übergegangen, und er ist sogar in ihr mit
Namen erwähnt. Schon früher hatten ihn Jacques de Vitry in
seinen Exempla (Änf. des XIII. Jhdts.) und Albertano da
Brescia in seinem Liber de doctrina loquendi et tacendi (1245)
exzerpiert. Im selben Jahrhundert oder bei dem Übergange zum
folgenden belegen wir seinen Einfluß bei Johannes Vallensis
(Summa de regimine vitae), in des Thomas von Cantimpr6
Bienenbuch (Apiarius seu Bonum universale de apibus) und im
Schachbuch des Jacobus de Cessolis, ferner im Alphabe-
tum Narratioaum, bei Martinus Polonus und bei Etienne
deBourbon. Im Anfang des XIV. Jahrhunderts werden vier von
seinen Geschichten, alle mit erotischem Stoff, von dem Poeten
Adolphus (De fraudibus mulierum) in elegante Distichen um-
gesetzt. Bei den späteren Predigern kann man freilich in Zweifel
geraten, ob die Geschichten, die gewöhnlich dieselben sind, aus
der Disciplina oder aus den Gesta Romanorum übernommen sind,
aber viele lassen uns durch ausdrückliches Zitat wissen, daß sie
bei Petrus Alfonsi ihre Weisheit geschöpft haben, so Johannes
Gobü Junior, der in seiner Scala celi neun Geschichten ihm
entlehnt, Nicolaus Pergamenus, Johannes Herolt (Disci-
pulus) und Bromyard (Summa predicantium). Auch das ano-
nyme Speculum Exemplorum (XV. Jhdt.) das später von
Johannes Magnus umgearbeitet wurde, geht offenbar auf
unsere Sammlung zurück. Es ist klar, daß in den ungedruckten
Predigtsammlungen reiches Material für eine statistische Unter-
suchung über das Fortleben der Geschichten der Disciplina sich
vorfindet. Als Beispiele solcher Kompilationen mögen genannt
werden eine Hs. in der Arsenalbibliothek in Paris, die eine An-
zahl von Exempla des Jacques de Vitry bietet und mitten darin
fünf unserer Erzählungen, zwei Harley-Hss. in London, wo in der
einen neun, in der anderen nur zwei Geschichten aus der Dis-
ciplina stehen (diese letzteren äußerst stark verkürzt), und eine
weitere Hs. in der Diczesanbibliothek zu Derry (ein Speculum
sive Lumen laycorum), dessen Kompilator nach Ingram, Ver-
handlungen der Kgl. Irischen Akademie 1882, vieles aus der
Disciplina geholt hat ; es handelt sich vielleicht um das Werk
des Johannes de Hoveden, Speculum laicorum, das auch im
B Mus. Royal 7, C. XV und Addit. 11 284 vorhanden ist und
wenigstens bei der Darstellung der Freundschaftsprobe unseren
Petrus ausdrücklich zitiert.
Schon am Schlüsse des XII. Jhdts. wurde die Disciplina in
französische Verse umgesetzt, und etwa 100 Jahre später ent-
stand noch eine zweite poetische Bearbeitung. Die erste ist von
Labouderie (M6on) herausgegeben, die andere von Barba-
zan-M6on, beide unter Zugrundelegung einer einzigen Hs.^
— XIII ~
während doch die frühere Übersetzung durch fünf, die spätere
durch sechs Hss. vertreten ist. Im XV. Jhdt, wurde das ganze
Werk dann noch einmal ins Französische übersetzt, diesmal in
Prosa. Auch dieser Text findet sich bei Labouderie gedruckt,
jedoch nach einer Brüsseler Hs. aus dem XV. Jhdt, während ein
älterer und besserer Text (Kgl. Bibl. zu Kopenhagen) ungedruckt
geblieben ist. Aufier diesen ganzen Bearbeitungen ist die Disci-
plina auch in französischen Sammlungen benützt worden, so von
Nicole Bozon in seinen moralisierenden Erzählungen, wo fünf
Geschichten des Petrus Alfonsi stehen. Vereinzelt kommt dann
in moralisierenden Werken die eine oder andere Geschichte vor,
besonders die von der Freundschaftsprobe (auch in Versen), und
wenn man diesbezügliche Kompilationen durchstöbern wollte,
würde sich wohl noch manches finden.
An die französischen Übersetzungen schließt sich am nächsten
eine gascognische aus dem XIV. — XV. Jhdt., die auch den
ganzen Text, obgleich in der kürzeren Redaktion bietet. Sie ist
1908 von J. Ducamin herausgegeben worden. — In Spanien,
dem Vaterlande des Übersetzers, hat die Disciplina eine einzige
so gut wie vollständige Übertragung erlebt, in dem Libro de los
enxemplos von demente Sanchez de Vercial im Anfang des
XV. Jhdts. Ihren Einfluß bemerkt man sonst auch schon früher,
in den Castigos e documentos des Sancho IV. von 1292, in
Don Juan Manuels Conde Lucanor oder Libro de Padronio
einige Jahre später, und in der Geschichte des Caballero Cifar
vom XIV. Jhdt., obgleich hier vielleicht eine französische Ver-
mittelung vorauszusetzen ist (vgl. Baist in Groebers Grundriß II,
2, 414). — Wenn in der katalanischen Sammlung Ricull de
eximplis e miracles von 1489 verschiedene Geschichten aus
der Disciplina begegnen, so beruht das darauf, daß diese Samm-
lung, wie Crane gezeigt hat, nichts anderes ist als eine Über-
setzung des Alphabetum Narrationum.
In zwei Florentiner Hss. aus der Mitte des XIV. Jhdts. finden
sich kurze Fragmente der Disciplina in italienischer Sprache.
Sie umfassen nicht mehr als etwa vier Erzählungen und ver-
treten eine und dieselbe Vorlage. Diese Fragmente sind von
Pasquale Papa 1891 publiziert worden, leider in einer von jenen
trostlosen per-nozze Publikationen, deren man nur mit der
größten Mühe habhaft werden kann. Der Text ist schlecht und
verunstaltet. Papa glaubt an eine französische Vorlage, weil das
Fragment nicht mii den beiden alten Ausgaben des lateinischen
Textes stimmt. Es is nicht nötig, einen Franzosen für die
schlechte Arbeit dieser Italiener verantwortlich zu machen.
Erstens finden sich die hier anzutreffenden Varianten in keiner
von den französischen Versionen wieder, und zweitens gab es ja
— XIV —
eine Menge von schlechten lateinischen Texten. Die beiden ita-
lienischen Abschriften gehen auf eine und dieselbe Vorlage
zurück, die schon an und für sich sehr schlecht war, und die
Kopisten haben neue Fehler eingeführt. Vielleicht kann man
aus diesen Resten auf die einstige Existenz einer vollständigen
Disciplina-Obersetzung in Italien schließen. — Daß einige Ge-
schichten des Novellino auf Petrus Alfonsi zurückgehen, ist
bekannt. Boccaccio hat wohl seine Disciplina-Stoffe aus den
französischen Versbearbeitungen, wenigstens hat Landau einen
ansprechenden Beweis für diese Ansicht beigebracht.
Im XV. Jhdt. finden wir in Deutschland die eisten zu-
sammenhängenden Spuren der Einwirkung der Disciplina : die
Sammlung lehrhafter Gebote und Spiele des Job. Moritz Schulze,
die unter dem Namen Der Seelen Trost bekannt ist, ent-
nahm ihr einige Geschichten, gleichfalls Bon er für seine Fabeln.
Wichtiger ist jedoch, daß Stein höwel in seinem Aesopus mehr
als die Hälfte des Inhalts unseres Werkes verwertete, indem er
auch den lateinischen Text mitteilte, so daß man sehen kann,
welche Version er gebrauchte. Für die Verbreitung der Ge-
schichten wurde Steinhöwels Sammlung sehr wichtig, denn sie ist
ungemein viel gelesen worden, und keineswegs nur in Deutsch-
land : eine französische Übersetzung von Jules de Machault er-
schien schon 1483, also drei Jahre nach dem Original. Diese
wurde wieder 1484 von Caxton ini Englische übersetzt, eine
holländische Übertragung ist gleichfalls durch Vermittlung der
französischen entstanden, eine italienische hat ein gewisser
Tuppo 1486 verfertigt, und schließlich hat ein fürstlicher Schrift-
steller den Steinhöwel ins Spanische übertragen. Hierzu kommen
noch katalanische und böhmische Übersetzungen. — Wenn da-
gegen behauptet wird, daß der berühmte deutsche Humanist
Joachim Camerarius bei der Abfassung seiner Fabellae Aeso-
picae Steinhöwel gefolgt sei, so kann dies nicht richtig sein,
da einerseits des Camerarius lateinischer Text von demjenigen
Steinhöwels sehr abweicht und andererseits bei ihm Geschichten
vorkommen, welche gar nicht in der angeblichen Vorlage stehen.
In England war die Disciplina schon früher als durch
Caxtons Übersetzung des Steinhöwel der heimischen Literatur
einverleibt worden, wie eine in der Worcester Kathedralbibliothek
liegende, erst 1906 (vgl. W. H. Hulme in Modern Philology IV,
67 ff.) identifizierte und noch nicht edierte mittelenglische
Hs. aus dem XV. Jhdt. bezeugt. Sie gibt, obwohl der älteren
Rezension folgend, keinen guten Text. Interessant ist sie vor
allem dadurch, daß sie einiges enthält, was in der Vulgata-Version
nicht vorkommt. Dadurch kann man sie in Verbindung mit einer
dasselbe fremde Material enthaltenden Cambridger Hs. des Ori-
— XV —
ginals setzen, die, was allerdings Hulme (vgl. Modem Language
Notes 1909, 218ff.) nicht ahnen konnte, auch eine sehr altertüm-
liche Fassung des von G. Paris in der Romania 1903 behandelten
Wettemotivs aufweist. — Auch Chaucer kannte die Disciplina
und hat sie benützt.
Deren Einfluß und Beliebtheit erstreckte sich bis nach dem
hohen Norden, nach Island. Eine isländische Übersetzung,
wohl anfangs auf der Grundlage mündlicher Tradition, dann von
einem Schreiber nach dem lateinischen Texte gebessert, wurde
schon etwa um die Mitte des XIV. Jhdts. aufgezeichnet. Erhalten
ist sie uns aber jetzt nur in einer Stockholmer Hs. vom Ende des
XVII. Jhdts. Die Ausgabe besorgte Gering in seinen Islaendzk
Aeventyri. Diese Sammlung umfaßt beinahe das ganze Er-
zählungsmaterial des Originals.
Es erübrigt noch, ein paar Worte über die hebräische
Übersetzung der zwei ersten Geschichten der Disciplina zu sagen.
Früher hat man sie als die Quelle des Petrus angesehen. Sie
wurde 1616 in Konstantinopel und 1544 in Venedig gedruckt,
in neuerer Zeit ist sie noch einmal von A. Pichard in Paris
1838 herausgegeben worden. Steinschneider hat in seinem Manna
zuerst nachgewiesen, daß es sich hier nur um eine Bearbeitung
des in der Disciplina gebotenen Stoffes handelt. Es ist jedenfalls
interessant zu sehen, daß die Juden die Arbeit ihres früheren
Glaubensgenossen kannten und schätzten.
Durch diese flüchtige Skizze erhellt sohon zur Genüge,
welch große Rolle die Disciplina Clericalis in der erzählenden
Literatur des Mittelalters und der beginnenden Neuzeit gespielt
hat. Doch muß eine vollständige Darstellung dieser Rolle auch
mit der Verbreitung der einzelnen Geschichten rechnen. Es kann
nicht in Frage kommen, hier auch nur einen Umriß dieser Ver-
hältnisse zu zeichnen. Das ist eine Arbeit, die der Folkloristik
angehört, und für die meisten dieser Erzählungen schwillt sie
zu einer besonderen, weitläufigen Studie an. Wer sich darüber
eine Vorstellung machen will, kann die zwar nicht vollständige,
auch nicht immer ganz richtige, aber jedenfalls den Stand der
Fragen sehr beleuchtende Bibliographie bei V. Chauvin
(Bibliogr. des ouvrages arabes, IX, Li^ge-Leipzig 190Ö, S. 1—44)
einsehen.
Breslaa-Helsingfors, im Mai 1911.
Alfons Hllka. Werner Söderhjelm.
p . TVixit Petrus Alfunsus, seruus Christi
^ ' -^ Jhesu, compositor huius libri : Gracias
ago deo, qui primus est sine principio, a quo bonorum
omuium est principium, finis sine fine, tocius boni com-
plementum, sapiens qui sapicnciam et racionem prebet 5
homini, qui nos sua aspirauit sapiencia et sue racionis
admirabili illustrauit claritate et multiformi sancti spiritus
sui ditauit gracia. Quia igitur me licet pcccatorem deus
multimoda uestire dignatus est sapiencia, ne lucerna michi
credita sub modio tecta lateat, eodem spiritu instigante 10
ad multorum utilitatem hunc librum componere admonitus
sum, ipsum obsecrans, ut huic mei libelli principio bonum
finem adiungat mequo custodiat, ne quid in eo dicatur
quod sue displiceat uoluntati. Amen.
Deus igitur in hoc opusculo michi sit in auxilium qui 15
me librum hunc componere et in latinum transferre com-
pulit. Cum enim apud me sepius retractando humane causas
creacionis omnimodo scire laborarem, humanum quidem
ingenium inueni ex precepto conditoris ad hoc esse depu-
latum, ut quamdiu est in seculo in sancte studeat exer- 20
citacione philosophie, qua de creatore suo meliorem et
maiorem habeat noticiam, et moderata uiuere studeat con-
tinencia et ab imminentibus sciat sibi precauere aduersi-
tatibus eoque tramite gradiatur in seculo qui eum ducat
ad regna celcrum. Quodsi in prefata sancte discipline norma 25
uixerit, hoc quidem pro quo creatus est compleuit debet-
que perfectus appellari. Fragilem eciam hominis esse con-
sideraui complexionem : que ne tedium incurrat, quasi
prouehendo paucis et paucis instruenda est; duricie quo-
que eins recordatus, vt facilius retineat, quodammodo ne- 30
cessario mollienda et dulcificanda est; quia et obliuiosa
Überschrift: Incipiunt prouerbia petri de clericali disciplina.
Sammlung mittellaleinischer Texte. 1. 1
— 2 —
est, multis indiget que oblitonim faciant recordari. Propterea
ergo libellum compegi, partim ex proüerbiis philosophorum
et suis castigacionibus, partim ex proueibiis et castigacioni-
bus arabicis et fabulis et uersibus, partim ex animalium
5 et uolucnim similitudinibus. Modum tamen consideraui,
ne si plura necessariis scripserim, scripta honeri pocius
sint lectori quam subsidia, ut legentibus et audientibus
sint desiderium et occasio ediscendi. Scientes uero per
ea que hie continentur oblitorum rcminiscantur. Huic libello
10 nomen iniungens, et est nomen ex re: id est Clericalis
disciplina; reddit enim clericum disciplinatum. Vitandum
tamen decreui pro possibilitate seiisus mei, ne quid in
nostro tractatu inueniatur quod nostre credulitati sit con-
trarium uel a nostra fide diuersum. Ad quod adiuuet me
15 omnipotens deus cui supemitor. Amen.
Si quis tamen hoc opusculum humano et exteriori oculo
percurrerit et quid in eo quod humana parum cauit natura
uiderit, subtiliori oculo iterum et iterum relegere moneo
et demum ipsi et omnibus catholice fidei perfectis corri-
20 gendum appono. Nichil enim in humanis inuencionibus
perfectum putat philosophus.
-j .. j. . Ij^och philosophus qui lingua arabica
-" cognominatur Edric, dixit filio suo:
Timor domini sit negociacio tua, et ueniet tibi lucrum
25 sine labore. — Dixit alius philosophus: Qui timet deum,
omnia timent eum; qui uero non timet deum, timet omnia. —
Dixit alius philosophus: Qui timet deum, diligit deum;
qui diligit deum, obedit deo. — Dixit Arabs in uersu suo:
Inobediens es deo: simulas tamen te eum amare, et in-
30 eredibile est; si enim uere amares, obedires ei. Nam qui
-l , . . amat, obedit. — Dixit Socrates discipulis
^^ ' suis : Videte ne sitis deo obedientes et
inobedientes in eodem. Dicunt ei : Enuclea nobis quod
dicis. Qui ait: Dimittite hypocrisim! Est enim hypocrisis
35 coram hominibus simulare se obedire deo, in occulto uero
inobedientem esse. Dicit ei unus ex discipulis: Estne aliud
genus hypocrisis, unde homini cauendum sit? Dicit So-
crates : Est homo qui in aperto et in occulto obedire se
3 partim ex prou. et cast. fehlt (ein %<yardorC oder Augen-
Sprung).
— 3 -
deo ostendit, ut sanctus ab honiinibus habeatur et ab
eis plus ideo honoretur. Est alius isto subtilior qui hanc
relinquit hypocrisim, ut maiori deseruiat : Cum enim ieiunat
uel elemosinam facit et ab eo queritur si fecerit, respondet:
Deus scitl uel: non, ut in maiori reuerencia habeatur 5
et dicatur quia hypocrita non est qui hominibus factum suum
nolit propalari. Credo eciam paucos esse qui aliquo huius
hypocrisis genere non participent. Videte igitur ne hac
seducti laboris uestri premio priuemini! Quod ne contingat,
omnia facite munda intencione; ne inde gloriam habere 10
queratis 1 — Dicit alius philosophus : Si deo firmiter inni-
teris, omnia erunt prospera quocumque ieris. —
-. « . "Dalaam, qui lingua arabica uocatur Lu-
,, -"-^ caman, dixit nlio suo : Fili, ne sit
£fallo, cane. , . - • j. <. • <k.
® lormica sapiencior te, que congregat m 15
estate unde uiuat in hieme. — Fili, ne sit gallus uigilan-
cior te, qui in matutinis uigilat, et tu dormis. — Fili, ne
sit gallus forcior te, qui iustificat decem uxores suas, tu
solam castigare non potes. — Fili, ne sit canis corde no-
bilior te, qui benefactorum suorum non obliuiscitur, tu 20
autem benefactorum tuonim obliuisceris. — Fili, ne uideatur
tibi parum unum habere inimicum vel nimium mille habere
amicos. Dico tibi :
V 1 T' A '^^^s moriturus uocato filio suo dixit:
_, ,. .,. * -^ Die, fili, quot tibi, dum uixi, ad qui- 25
De dimidio • ^ d j n- j i
siens amicos! Kespondens fihus dixit:
J ' Centum, ut arbitror, michi adquisiui ami-
cos. Dixit pater: Philosophus dicit: Ne laudes amicura,
donec probaueris eum. Ego quidem prior natus sum et
unius dimidietatem uix michi adquisiui. Tu ergo centum 30
quomodo tibi adquisisti? Vade igitur probare omnes, ut
cognoscas si quis omnium tibi perfectus erit amicusi Dixit
filius: Quomodo probare consulis? Dixit pater: Vitulum
interfectum et frustatim comminutum in sacco repone, ita
ut Saccus forinsecus sanguine infectus sit. Et cum ad 35
amicum ueneris, die ei : Hominem, care mi, forte interfeci ;
rogo te ut eum secreto sepelias; nemo enim te suspectura
habebit, sicque rhe saluare poteris. Fecit filius sicut pater
imperauit. Primus autem amicus ad quem uenit dixit ei:
1 ab Omnibus.
Fer tecum mortuum super colluin iiuim! Sicut fecisti
malum, patere satisfaccionem ! In domum meam nou in-
trabis. Cum autem per singulos sie fecisset, eodcm response
ei omnes responderunt. Ad patreni ergo rediens nunciauit
5 que fecerat. Dixit pater: Contigit tibi quod dixit philo-
sophus : Multi sunt dum numerantur amici, sed in nc-
cessitate pauci. Vade ad dimidium amicum meum quem
habco et uide, quid dicat tibi! Venit et sicut aliis dixerat
huic ait. Qui dixit: Intra domum! Non est hoc secretum
10 quod uicinis debeat propalari. Emissa ergo uxore cum
omni familia sua sepulturam fodit. Cum autem ille omriia
parata uideret, rem prout erat disseruit gracias agens.
Deinde pairi rctulit que fecerat. Pater ucro ait: Pro tali
amico dicit philosophus : Hie est uere amicus qui te adiuuat,
15 cum seculum tibi deficit. Dixit filius ad patrem : Vidisti
hominem qui integrum sibi amicum lucratus fuerit? Tunc
pater: Non uidi quidcm, sed audiui. Tunc filius: Renuncia
michi de eo, si forte talem michi adquisiero! At pater:
T, 1 TT TJelatum est michi de duobus negocia-
Exemplum II: iii ♦ u ^ • u .
^^ Ti + tonbus, quonim unus erat in Egypto,
. ^ alter Baldach, seque solo auditu cogno-
uerant et per internuncios pro sibi ne-
cessariis mittebant. Contigit autem ut qui erat Baldach,
in negociacionem iret in Egyptum. Egypciacus audito eins
25 aduentu occurrit ei et suscepit eum gaudens in domum
suam et in omnibus ei seruiuit sicut mos est amicorum
per • VIII • dies et ostendit ei omnes manorias cantus qua?
habebat in- domo sua. Finitis • VIII • diebus infirmatus est.
Quod ualde grauiter dominus de amico suo ferens asciuit
30 omnes medicos Egypciacos, ut amicum hospitem uiderent.
Medici uero palpato pulsu, iterum et iteiiim urina respecta,
nullam in eo agnouerunt infirmitatem. Et quia per hoc nullam
corporalem agnouere infirmitatem, amoris sciunt esse
passionem. Hoc agnita dominus uenit ad eum et quesiuit
35 si qua esset mulier in domo sua quam diligeret. Ad hec
eger: Ostende michi omnes domus tue mulieres, et si
forte inter eas hanc uidero, tibi ostendam. Quo audito
ei ostendit cantatrices et pedissequas: quarum nulla ei
complacuit. Post hoc ostendit ei omnes filias: has quoque
t>l baldac {.stet.s).
— 5 —
sicut et priores omnino rcppulit atque neglexit. Habebat
autem dominus quandam nobilem puellam in domo sua,
quam iam diu educauerat ut eam arciperet in uxorem;
quam et ostendit ci. Eg(^r uero aspecta hac ait: Ex hac
est michi mors ot in hac est michi uita! Quo audito dedit 5
ci puellam nobilem in uxorem cum omnibus quo erat cum
ea accepturus. Et preteroa dodit ei oa que erat <laturns
puelle, si eam acciperet in uxorem. Hiis completis, accepla
uxore cum biis que cum uxorc accoperat et uegociacione
facta rediit in patriam. — Contigit autem post hec ut Egyp- 10
ciacus onmia sua multis modis amitteret, et pauper effectus
cogitauii apud sc quod iret Baldach ad amicum quem ibi
liabebat, ut sui misererctur. Iter ergo nudus et famelicus
arripuit atque Baldach intcmpeste noctis silcncio peruenit.
Pudor autem ei obstabat ne domum amici adiret, ne forte 15
incognitus tali tempore domo expellcretur. Templum ergo
quoddam antiquum intrauit ut ibidem pcrnoctaret. tSed
cum ibi anxius multa secum diu uolueret, occurreiiint
sibi duo uiri prope templum in ciuitate, quorum unus aiium
interfecit clamquo aufugit. Multi ergo ciues pro strepitu 120
decurrentes interfectum repperienmt, et querentes quisnam
homicidium perpetrasset, intrauerunt templum sperantes
homicidam ibidem rcpperire. Egypciacum uero illic repperi-
erunt et sciscitantes ab eo quisnam uirum interfecisset,
audierunt ab ipso quia ego illum interfeci. Paupertatem 25
enim suam morte saltem finire uehementer cupiebat. Captus
itaquc et incarceratus est. Mane autem facto producitUT
ante iudices et morte condempnatus ducitur ad crucem.
MulLi uero de more accurrerunt, quorum unus fuit amicus
eins cuius causa Baldach adierat. Et acucius eum intuens 30
deprchendit esse amicum quem in Egypto rcliquerat. Remi-
niscens itaqiie bonorum que sibi in Egypto fecerat, cogitaus
eciam quia post mortem retribuere illi non poterat, mortem
pro ipso subire se decreuit. Voce igitur magna exclamauit:
Quid innocerttem condempnatis quove eum ducitis? Non 35
mortem nieniit, ego uirum interfeci. At illi iniecerunt
manus in eum atque ligatum secum ad crucem traxerunt
aliumque a pena mortis absoluerunt. Homicida uero in
eodem agmine hec intuens gradiebatur atque secum ait:
Hunc interfeci et iste dampnatur. Hie innocens supplicio 40
5 mea uita. — 14 in teDipestate. — 37 duxcrunt.
— 6 —
deputatur, ego uero nocens übertäte fruor. Quenam causa
est huius iniusticie? Nescio nisi sola sit dei paciencia.
Verum deus, iudex iustus, impunitum scelus nullum dimittit.
Ne igitur posterius in me durius uindicet, huius me prodam
5 criminis reum; sicque eos a morte absoluendo quod com-
misi luam peccatum. Obiecit se ergo periculo dicens: Me
me qui feci; istum dimittite innoxium! ludices autem
non parum admirantes hunc alio a morte absoluto liga-
uerunt. lamque de iudicio dubitantes hunc cum reliquis
10 prius liberatis ante regem duxerunt eique omnia ex ordine
referentes ipsum eciam hesitare compulerunt. Communi
itaque consilio rex eis omne crimen quod sibi imposuerant
condonauit, eo tarnen pacto ut criminis sibi impositi causas
patefacerent. At illi rei ueritatem ei exposuerunt. Communi
15 autem consensu omnibus absolutis indigena qui pro amico
mori decreuerat ipsum in domum suam introduxit eique
omni honore pro ritu facto inquit: Si mecum manere ad-
quiescis, omnia nobis prout decet erunt communia; si uero
repatriare uolueris, que mea sunt equa lance parciamur.
:20 At ille natalis soli dulcedine irretitus partem tocius sub-
stancie quam ei obtulerat recepit sicque repatriauit.
Hiis itaque sie relatis inquit filius ad patrem : Vix poterit
talis reperiri amicus. — Dixit aiius philosophus propter
amicos non probatos: Prouide tibi semel de inimicis et
25 milies de amicis, quia forsitan quandoque amicus fiet ini-
micus et sie leuius poterit perquirere dampnum tuum. —
_ ... Item alius philosophus: Caue tibi de con-
e consi 0. ^-j.^ ilUus a quo petis consilium, nisi tibi
sit fidelis comprobatus. — Item alius philosophus : Consule
30 amico tuo in bonum quantum poteris, etsi tibi credere
noluerit. lustum est enim ut sibi bene consulas, licet
rectum ut insulsus tuum non sequatur consilium. — Alius:
Noli consilium tuum omni reuelare homini; qui enim con-
silium suum in corde suo retinet, sui iuris est melius
35 eligere. — Alius: Consilium absconditum quasi in carcere
tuo est reclusum, reuelatum uero te in carcere suo tenet
ligatum. — Alius: Ne te associaueris inimicis tuis, cum
alios possis reperire socios. Que enim male egeris, nota-
bunt; que uero bona fuerint, deuitabunt. — Dixit quidam
40 uersificator: Est una de huius seculi aduersitatibus grauiori-
35 Augenspruny hintei' carcere.
_ 7 —
bus libero homini quod necessitate cogitur ut sibi sub-
ueniat requirere inimicum. Quesiuit quidam a qxiodam
Arabe: Que maior aduersitas contigit tibi in hoc seculo?
Arabs : Necessitas compulit me conuenire inimicum, ut que
uolebam michi concederet. — Alius : Ne te associaueris 5
_. , . leccatori, cuius societas est tibi dede-
De leccatore. * , • »r i • • • i j i
GUS. — Ahus: Ne glonens in laude lecca-
toris, cuius laus est tibi uituperium et uituperium laus. —
Quidam philosophus transiens per uiam alium reperit philo-
sophum cum quodam leccatore iocantem atque ait: Simile 10
sibi simile attrahere adamantis est. At ille inquit: Nun-
quam me sibi adiunxi. Ad hoc transsiens : Cur ergo ei
applaudebas? At ille: Non, sed magna necessitate cogitur
etiam honestus homo latrinam adire. — Alius philosophus:
Fili, graue est arduas ascendere mansiones, et ab eisdem 15
descendere facile est. — Alius philosophus: Melior est
_. . . inimicicia sapientis quam amicicia insi-
^ * pientis. — Alius philosophus : Non habeas
pro magno amiciciam stulti, quia non est permanens. —
Alius philosophus: Melior est societas simplicis inter sa- 20
pientes nutriti quam prudentis cum leccatotibus educati. —
Alius philosophus: Dulcior est sapienti aspera uita inter
sapientes quam dulcis uita inter insipientes. — Alius philo-
sophus : Sapiencie due sunt species : una naturalis, alia
artificialis; quarum una non potest manere sine alia. — 25
Alius : Ne committas stultis sapienciam quia eis esset iniurio-
sum; neque sapientibus eam deneges, quia quod suum
est eis auf erres. — Alius : Huius mundi dona diuersa sunt :
quibusdam enim datur rerum possessio, quibusdam sa-
piencia. Quidam loquens filio inquit: Quid malles tibi dari, 30
an censum an sapienciam ? Cui filius : Horum quodlibet alio
indiget. — Fuit quidam uersificator egregius, sed egenus
et mendicus, semper de paupertate sua amicis conquerens,
de qua eciam uersus composuit talem sensum exprimentes :
Tu qui partiris partes, monstra mea cur michi desiti Cul- 35
pandus non es, sed die michi: quem culpabo? Nam si
constellacio mea est michi dura, a te quoque id factum
esse indubitabile est. Sed inter me et ipsam tu orator
et iudex es. Tu dedisti michi sapienciam sine substancia.
Die ergo michi: quid faciet sapiencia sine substancia? 40
2 requ. aniicum.
— 8 —
Accipe partem sapiencie et da michi partem pecunie!
Ne paciaris me illo indigere cuius dampnum erit michi
pudori. — Dixit quidam philosophus: Tribus modis indiget
uniis alio: cuicumque bene feceris, in eo maior eo eris;
5 quo non indigueris, par ipsius eris; quo uero indigueris,
minor eo eris. — Alius r Ciaritas anime sapiencia est, census
uero claritas corporis est. — Alius : Sapiencia corpora
mortua claritate sua uiuificat, uelut terra arida humidi-
tate pluuie uirescit. — Discipulus magistro: Quomodo ha-
10 _ .. .. bendo me inter sapientes discipulos com-
putabor? Magister : Serua silencium, donec
sit tibi loqui necessarium. Ait enini philosophus: Silen-
cium est Signum sapiencie et loquacitas est signum stul-
ticie. — Alius: Ne festines respondere donec fuerit finis
15 interrogacionis, nee questionem in conuentu factam soluere
temptes, cum sapienciorem te ibi esse prospexeris, nee
questioni alii cuiquam facte respondeas, nee laudem appetas
pro re tibi incognita. Philosophus enim dicit: Qui de re
sibi rgnota laudem appetit, illum mendacem probacio
20 reddit, — Alius : Adquiesce ueritati siue a te prolate siue
tibi obiecte. — Alius: Ne glorieris in sapientibus uerbis
tuis, quia prout philosophus testatur: qui in suis uerbis
sapientibus gloriatur, stultus esse comprobatur. — Hec
omnia faciens connumeraberis inter discipulos sapiencie
25 atque prudencie. — Philosophus dicit: Qui prudenter in-
quirere uoluerit solucionem prudenter intelliget. — Alius:
Quicumque erubuerit sapienciam ab aliis inuestigare, magis
erubescet eandem a semetipso inquiri. — Alius: Qui breui
tempore pro pudore disciplinam non patitur, omni tem-
30 pore in pudore insipiencie permanebit. — Alius: Non omnis
qui sapiens dicitur sapiens est, sed qui discit et retinet
sapienciam. — Alius: Qui in doctrina defecerit, parum
generositas sua ei proderit. Dogmate indiget nobilitas, sa-
piencia uero experiencia. — iVlius: In quo sua dcsinit no-
35 bilitas, auorum nobilitatem haut congrue reseruat. — Alius:
Nobilitas a me procedens est michi cordi plus quam que
patrum procedit nobilitate.
2 donum.
— 9 —
« , -r^T A rabs quidam uersificalor pnidens et fa-
Exemplum III: A\ . , - ,,. .,
.«. . ^^, ^^^' suos ohtulit. Cuius notata prudencia rex.
euni honorifice suscepit. Huic igilur iniu-
debant alii uersificatoros sua superbi geiierositate regem- 5
que conuenientes inquiimt: Domine rex, cur hunc tarn
uili ortum prosapia adeo magnificas? Ad hec rex: Quem
uituperare pulastis, magis laudastis. Ipse uero qui uitu-
perabatur, hec adiunxit: Rosa ex spinis orta nequaquam
blasphematur. Rex autem maximis honoratum muneribus 10
eum dimisit.
Contigit ut quidam uersificator nobili ortus prosapia, parum
autem disciplinatus regi cuidam uersus suos offerret.
Quos acceptos rex male quippe compositos spreuit nichil-
que sibi dedit. Inquit igitur uersificator regi. Si non pro 15
uersibus, saltem pro generositate aliquid michi tribuas.
Rex ergo: Quis est pater tuus? At ille sibi indicauit. Ait
rex: Semen in te degenerauit. Cui uersificator: Sepe, rex,
fnimento oritur siligo. Ad hec rex: Te minorem quam
patrera tuum probasti. Illumque immunem sie dimisit. 20
« 1 -r^ A li^s uersificator item uenit ad regem,
j. *^ . . -^^ patri ignobih, sed matre generosa. in-
. compositus quidem incompositos obtulit
*^ * uersus. Cuius mater fratrem habebat
litteratura et facecia splendidum. Rex autem nequaquam 25
eum honorifice suscepit. Quesiuit tamen ab eo, cuius filius
erat. At ille pretendit ei auunculum suum; vnde rex in
nimium risum se conuertit. Aiunt ei sui familiäres : Vnde
iste tantus risus procedit? Ait rex: Fabulam quandam
in libro quodam legeram, quam hie oculis conspicio. At 30
illi: Que est illa? Ait rex: Mulum nouiter natum uulpis
in pascuis inuenit atque admirans ait: Quis es tu? Mulus
dicit se dei creaturam esse. Cui uulpis: Habesne patrem
aut matrem? Mulus ait: Auunculus mens est equus gene-
rosus. — Sicut ergo mulus non recognouit asinum patrem 35
suum, eo quod pigrum et deforme animal est, sie iste
patrem suum confiteri erubescebat pro inercia sua incogni-
tum. Rex tunc conuertens se ad uersificatorem ait: Volo
ut indices michi patrem tuum. At ille sibi indicauit. Co-
gnouit ergo rex quia pater eius uilis et indiscipliuatus 40
— 10 —
erat, et ait seruis suis: Demus huic de rebus nostris, quia
non degenerat.
_ T^- A ^^^^ ^^^ patri : Miior me legisse in
Vera no x- 21. temporibus preteritis nobiles, facetos,
5 ' sapientes honorari, modo uero soli uene-
rantur leccatores. Ad quod pater : Ne mireris, fili, quia derlei
clericos, generosi generosos, faceti facetos honorant, lecca-
tores a leccatoribus uenerantur. Filius: Vidi et aliud: quod
clerici pro sapiencia sua non sunt honorati; vnde facti
10 sunt leccatores et ad magnura uenere honorem. Tunc pater
ait illi: Hoc quidem ex inercia temporis contigit. Ad quod
lilius : Edissere michi, pater karissime, ueram nobilitatis
deffmicionem. Et pater: Vt, inquid, Aristotiles in epistola
sua quam Alexandro regi composuit meminit: qui cum ab
15 eo quereret quem sibi ex hominibus consiliarium faceret,
taliter per epistolam respondit: Accipe, ait, talem, qui
Septem liberalibus artibus sit instructus, industriis septem
eruditus, septem eciam probitatibus edoctus, et ego hanc
estimo perfectam esse nobilitatem. Et lilius : Hec nobilitas
20 in tempore meo non contingit, immo auri et argenti tota
est quam uideo nobilitas, vt ait uersificator :
Glorificant gaze priuatos nobilitate
Paupertasque domum premit altam nobilitate.
Versificator quidam de aduersitatibus seculi que super no-
25 biles ueniunt uersus fecit istos sub persona nobilium : Die,
inquit, illis qui pro aduersitatibus que nobis accidunt nos
contempnunt quod seculum nulli fecit contrarium nisi no-
bilibus tantum. Nonne uides quod mare deuehit stercora
et paleas, et preciosi lapides in fundum uadunt? Et nonne
30 uides qiiod in celo sunt stelle e quibus nescimus numerum?
At insuper nulla quidem patitur eclipsim preter solem et
lunam. Et pater: Ex temporis inercia accidit quia homines
in diuiciis solum iudicant gloriandum.
Septem artes. V^^^ ex discipulis interrogauitmagistrum
35 *^ ' » suum et dixit: Cum septem sint artes
et Septem probitates et septem Industrie, uellem ut hec michi
sicutsehabent enumerares. Magister: Enumerabo. He sunt
artes : dialectica, arithmetica, geometria, phisica, musica,
24 super nob. uen. inquit die illis qui pro adu.
— 11 —
astronomia. De septima uero diuerse plurimorum sunt sen-
tencie quenam sit. Philosoph! qui prophecias non sectantur,
aiunt nignomanciam esse septimam. Aliqui ex illis videlicet
qui propheciis et philosophie crediint, uolunt esse seien-
ciam qne res naturales uel elementa mundana precellit. 5
Quidam qui philosophie non student, grammaticam esse
« . , . affirmant. — Probitates vero he sunt:
^ , . ^ Equitare, natare, sagittare, cestibus cer-
tare, aucupare, schachis ludere, versi-
ficari. — Industrie sunt: Ne sit uorax, potator, luxuriosus, 10
Septem violentus, mendax, auarus et de mala
industriae. conuersacione. — Discipulus : Hoc tem-
pore puto neminem huiusmodi esse. — Correxit quidam
philosophus filium suum : Caue mendacium, quia dulcius
_. , . est carne uolucrum. — Alius : Cum leue 15
sit mendacium proferre, quare uidetur
graue ueritatem dicere ? — Alius philosophus : Si dicere
metuas unde peniteas, melius est dicere : non ! quam : sie ! —
Alius : Verecundia negandi caue ne inferat tibi necessitatem
menciendi, quia honestius est rem negare quam longos 20
terminos dare. — Alius: Terminum termino addere roganti
est hoc tempore calliditas negandi. — Alius philosophus :
Si mendacio quilibet saluatur, multo magis ueritate salua-
tur. — Accusatus quidam ductus est ante regem iudicem
negansque crimen impositum tandem conuincitur. Cui rex: 25
Duppliciter punieris : semel pro crimine commisso, secundo
pro commisso negato. — Alter quidam consimiliter accusa-
tus quod commiserat non negauit. Dixeruntque qui regi
astiterant: De crimine confesso iudicium sumet. Non ita,
rex inquit, quia philosophus dicit: Confitenti peccatum est 30
racio relaxare iudicium. Sicque liber factus a rege dis-
cessit. — Socrates : Sicut homo mendax in principis comi-
tatu non conuenit, sie a regno celorum excludendus erit. —
Quidam philosophus dixit filio suo; Die esse mentitum
qui malum dicit malo uincendum, quia sicut ignem ignis non 35
perimit, sie malum malo non cedit. Vt igitur ignem aqua
extinguit, sie bono malum quilibet destruit. — Alius : Ne
reddas malum ne similis sis malo, sed redde bonum ut
melior sis malo. — Alius philosophus : Ne confidas in malo
23 seruatur.
10
— Xu
si periculum euaseris, ut aliud ineas, quia illud non f^^ciet
ut simile pertranseas. — Dixit Arabicus filio suo: Si quem-
libet uideris malis operibus pregrauari, ne te iiitromittas,
quia qui pendulum soluerit, super illum luina erit.
5 -, , «. T^ransiens quidain per siluam inuenit ser-
_ , *^ . , ■- peiilern a pastonbus exteiituin et sti-
® ,^^^x^ ^ pitibus alligatuni. Quem mox solutuni cale-
seipen e. facere curauit. Calefactus scrpens circa
fouenteiu scrpere ccpit et tandeni iigatum graue strinxit.
10 Tuuc homo: Quid, inquit, facis? Cur maluin pro bono
reddis? Naturam meam, dixit serpens, facio. Bonum, ait
ille, tibi feci, et illud malo micbi soluis? Ulis sie contenden-
tibus uocata est intcr eos ad iudicium uulpis. Cui totum
ut euenerat est monstratum ex ordine. Tunc uulpis : De
15 hac causa iudicare per auditum ignoro, nisi qualiter iiiter
uos primum fuerit ad oculum uidero. Religatur iterum
serpens ut prius. Modo, inquit nulpis, o serpens. si potes
euadere discede! Et tu, o bomo, de soluendo serpente noli
laborare! Nonne legisti quod qui pendulum soluerit, super
20 illum ruina erit?
Dixit Arabs quidam filio suo: Si grauatus fueris aliquo
modo et facile possis liberari, non expectes, quia dum
expectabis liberari facilius, grauaberis amplius. Et ne tibi
contingat quod contigit gibboso de uersificatore. Et quo-
25 modo, ülius inquit? Pater:
■n< 1 T»T /^uidani uersilicator uersus faciens regi
Exemplum VI: IJ + •. * i i .
-^ ^ .«. ^^ presentauit, et laudauit rex ineenmm
, , ... lilius mssitque ut pro lacto donum ex-
tore et gibboso. + /-, • i * i . i » *
^ posceret. Qui donum tale expostulat ut
30 se ianitorem sue ciuitalis per mensem faceret, et ab
omni gibboso denariam et scabioso denarium et de mono-
culo denarium et de impeliginoso denarium et de hernioso
haberet denarium. Quod rex concessit et sigillo roborauit.
Qui ministerio suscepto porte assedit et ministerium suuni
ii5 egit. Quadam die gibbosus quidam bene cappatus cum
baculo portam intrauit. Cui uersiiicator obuius denarium
postulat. Qui denegat dare. Vini inferente uersificatore, dum
capucium de capite Icuat, gibbosum deprehendit mono-
culum esse : duos ergo denarios postulat, a quo prius unum
40 expetiit. Noluit dare, retentus est. Non habens auxilium
fugere uoluit, sed per capiicium retractus capite nudato
apparuit scabiosus. Interrogat protinus ille tres denarios.
Videns gibbosus neque fuga neque auxilio se posse de-
fendi cepit ui resisteie defendensque se nudatis brachiis
apparuit babens in bis impetiginem: quartum ergo de- 5
riarium postulat. Cui defendenti cappam abstulit, et ca-
dente illo in terram herniosum comperit: quintum ergo
denarium ab eo extorsit. Sic contigit ut qui unum ultro
dare noluit, quinque inuitus dedit.
Dixit philosophus quidam filio suo: Fili, uide ne Irans- 10
eas per sedem gentis iniqiie! Transitus namque causa
tit Status, et Status causa sessionis, et sessio causa operis.
V 1 VIT' T^^^^"^ enim est duos clericos de ciui-
-^ *^ . . * -^ täte quadani uespere ut exspaciarentur
, . . exisse. Venerunt ergo in locum ubi po- 15
. / , tatores conuenerant. Dixit alter socio
rum intrante. ... . i- • um u
suo : Diuertamus aha uia, quia philosophus
dicit : Non est transeundum per sedem gentis inique. Respon-
dit öocius : Transitus non nocebit, si aliud non affuerit.
Et transeuntes audierunt in domo cantilenam. Substitit 20
alter retentus dulccdine cantus. Monuit socius ire: noluit.
Recedente socio remansit solus illectusque cantu domum
intrauit. Vndique uocatus sedit sedensque cum aliis po-
tauil. Et ecce preco exploratorem ciuitatis fugientera se-
quens post illum domum potancium intrauit. Inuento ex- 25
pioratore in illa domo ipse et omnes capti sunt. Hie, inquit,
hospicium huius exploratoris fuit: hinc exiit, huc rediit;
omnes conscii et socii huius fuistis. Ducti sunt omnes
ad patibulum, et clericus inter illos magna uoce predi-
cabat Omnibus: Quisquis inique gentis consorcio fruitur, 30
procul dubio mortis immerite penas lucratur.
Ti 1 TTTTT l?ertur de duobus discipulis quod exeun-
Tx i. t. • tes de quadam ciuitate uenerunt m
De voce buboms., , . ^ . , , . , ,
locum ubi uox cuiusdam lemme ualde so-
nora audiebatur, uerbaque cantus bene composita erant 35
et cantus ipse musice constructus ualde delectabilis et
amatorius insonuit. Substitit alter cantilena retentus. Cui
socius: Diuertamus hinc — et diuerteruat inde — quia
12 occasio sessionis. — 18 est fehlt. — 28 consocii et socii.
— 14 —
intantum uolucris canlu decipitur quod ad mortem perduci-
tur. — Item unus: Ißta uox dulcior est illa quam ego et
magister meus iam pridem audieramus. Et qualis erat
illa, inquit alter, et quomodo illam audistis? Euenit, dixit
5 socius, quod a ciuitate exieramus, et sie uox una asperri-
ma audiebatur et cantus incompositus uerbaque inordinate
sonabant; quique cantauerat, sepius per idem repetebat
et suo licet aspero cantu quasi delectabili detinebatur. Tunc
michi magister: Si uerum est quod homines dicunt uocem
10 bubonis hominis mortem portendere, tunc ista sine dubio
vox bubonis mortem annuncial Cui ego: Miror, cum cantus
sit tam horridus, cur iste tantum in illo delectatur. Et
ille michi: Non recordaris illius philosophi qui dicit: In
tribus delectatur homo, etsi bona non sint: in sua uoce,
15 in suo carmine et in suo filio? — Vt istud de se et de
suo magistro narrauerat, digressi sunt inde ambo.
_ , « . Tkixit quidam philosophus filio suo: Se-
De mala femma. II • i - j
-*-^ quere scorpionem, leonem et draco-
nem, sed malam feminam non sequarisl — Alius philo-
:20 sophus : Ora deum ut te liberet ab ingenio nequam femina-
rum, et tu ipse ne decipiariß prouide tibi. — Dictum nam-
que est de quodam philosopho quod transiens iuxta locum
quo auceps rete tetenderat auibus decipiendis uidit mulier-
culam cum eo lasciuientem. Cui dixit: Qui aues decipere
25 conaris, uide ne auicula factus huius uisco tenearis.
Tiixit quidam discipulus magistro suo: Legi in libris
■^ philosophorum quibus precipiunt ut ab ingenio femine
peruerse custodiat se homo. Et Salomon in prouerbiis
hoc idem admonet. Sed tu si super ingenio illius siue
30 de fabulis siue de prouerbiis aliquid memoriter tenes, uellem
renarrando me instrueres. Magister: Faciam, inquit, tui
causa libenter. Sed uereor ne si qui nostra simplici animo
legentes carmina que de mulierum artibus ad earum correp-
cionem et tuam et aliorum instruccionem scribimus uiderint,
35 uidelicet quomodo quedam earum nescientibus uiris suos
aduocent amasios et complectentes deosculentur aduocatos
et que illarum expetat lasciuia in ipsis expleant, earum
nequiciam in nos redundare credant. Discipulus: Ne timeas
hoc, magister, quia Salomon in libro prouerbiorum et multi
1 producitur. — 33 correccionem.
— 15 —
sapientes prauos earum corrigendo mores talia scripsemnt
nee culpam, sed laudem inde promeruerunt. Tu similiter
de illis scribens ad nostram utilitatem non uituperium,
sed coronam promereberis. Et ob hoc rogata sine cimctacione
demonstra. Tunc magister: 5
^ 1 x'o- X)errexit quidam ut uindemiaret uineam.
Exemplum IX: i r\ j n- j • ^ n ^
_ . , . i -■- Quod uxor ilhus uidens intellexit
De vindemiatore. .,, ^ . . j- • 4. l
ilium circa uineam diucius moraturum et
misso nuncio conuocat amicum conuiuiumque parat. Accidit
autem ut dominus ramo uinee in oculo percussus domum 10
cito rediret nichil de oculo percusso uidens, veniensque
ad portam sue domus hostium pulsauit. Quod uxor in-
telligens nimium turbata conuocatum amicum abscondit
seorsum et domino suo hostium postea aperire cucurrit.
Qui intrans et grauiter pro oculo tristis et dolens iussit 15
cameram parari et lectum sterni, ut posset quiescere. Timuit
uxor ne intrans cameram amicum latitantem uideret. Dixit
ei: Quid tantum properas ad lectum? Die michi quid
tibi sit priusl Narrauitqne ei totum ut acciderat. Permitte,
inquit ilia, karissime domine, ut oculum sanum medicinali 20
arte confirmem et carmine, ne ita eueniat de sano ut
michi eucnit de iam percusso, quia dampnum tuum commune
est nobisl Apponensque os suum ad oculum sanum tantum
fouit quousqpie amicus a loco ubi absconditus erat uiro
nesciente discessit. Tandemque se erigens: Modo, inquit, 25
karissime vir> sum secura ne simile de hoc oculo eueniat,
(juale de altero euenit. Iam potes, si placet, ad lectum
descendcre.
Tunc discipulus ait magistro: Bene me instruxisti, et
quod de illarum artibus retulisti siticuloso et desideranti 30
animo commendaui, nee quod inde scio pro diuiciis Arabum
commutare uolo. Sed si placet progredere, et quod trans-
ferre in actum publice administracionis futurorum ualeamus
edissere. — Faciam, inquit magister.
-, , ^ T^ictum est de quodam qui peregre pro- 35
Exemplum Xrllc- - l ^ ^ ^ ^
Tx ,. ., -*^ nciscens commisit uxorem suam sue
De lintheo. . ,. . ,. ,
socrui. Vxor autem sua alium quendam
adamauit et matri hoc indicauit. Que commota pro filia
fauit amori et conuocans procum eundem cepit cum illo
et filia epulari. Epulantibus illis superueiiit maritus et 40
__ 16 __
hostium pulsauit. Et consurgens mulier procum abscondit
et hostium postea doraino aperuit. Qui postquam intrauit,
ut lectus sibi pararetur precepit; nam quiescere uolebat quia
lassus erat. Turbata mulier dubitauit quid faceret. Quod
5 uidens mater: Ne festines, iiiquit, filia, lectum parare, donec
monstremus marito tuo lintheum quod fecimus. Et extrahens
lintheum uetula quantum potuit uuum cornu illius sustulit
et alterum filie subleuandum dedit. Sicque lintheo extenso
delusus est maritus, quousque qui latuerat egrederetur
10 amicus. Tunc ait mulier lilie sue: Extende lintheum super
lectum mariti tui, quia manibus tuis et meis est contextum.
Cui maritus: Et tu, domina, scis tale lintheum parare?
Et illa: 0 fili, rnulta huiusmodi paraui.
Ad hec discipulus: Mirabile quid audiui; sed uellem
15 ut amplius me instrueres, quia quanto plus ingenium illarum
attendo, tanto magis ad mei custodiam exacuor. Respondit
magister: Adhuc tercium tibi dicam, et sie tibi ad in-
struccionem exempla nostra sufficient. Discipulus : Vt placet.
w 1 VT TJeiatum est, inquit, iterum quod qiüdam
üiXempium JUL: iii r. • • •. •
20 r^ 1 j- proiiciscens peregre commisit coniu-
De gladio. ^ K ^ a \t
^ gern suam socrui sue seruandam. Vxor
autem clara iuuenem quendam amauit, quod sue matri
protinus indicauit. Illa uero amori consensit paratoque
conuiuio asciuit iuuenem. Quibus epulantibus dominus
25 ueniens ianuam pulsauit. Surrexit itaque uxor et dimisit
maritum intrare. Sed mater cum aroasio filie remanens,
quia locus ubi absconderetur non erat, quid faceret dubi-
tauit. Sed dum filia sua aperiret hostium marito, arripuit
uetula nudum gladium et commisit amasio iussitque ut
30 ante hostium in introitu mariti filie sue stricto gladio staret,
et si aliquid ei maritus loqueretur, nichil responderet. Fecit
ut iusserat. Hostioque aperto ut illum maritus sie stare
uidit, substitit et: Quis, inquit, tu es? Quo non respondente,
cum primum obstupuisset, tunc magis extimuit. Respondit
35 intus uetula: Care gener, tace, ne aliquis te audiat! Ad hec
ille magis mirans: Quid hoc est, inquit, cara domina?
Tunc mulier: Rone fili, venerant huc tres persequentes
istum, et nos aperto hostio hunc cum suo gladio intrare
permisimus, donec discederent qui illum interficere uole-
20 peregre fehlt. — 23 indidit.
— 17 —
bant. Qni nunc timens te aliquem ex illis esse stupefactus
nichil tibi respondit. Et ait maritus: Bene habeas, do-
mina, que hoc modo huuc liberasti a morte. Et introiens
aduocauit amasium uxoris sue et secum sedere fecit. Sicque
dulcibus alloquiis delinitum circa noctem exire dimisit. 5
Discipulus: Miranda dixisti; sed nunc magis illarum
presumptuosam admiror audaciam. Volo tarnen vt adhuc
michi de earum ingeniis si non fuerit graue dicas. Quanto
enim magis dixeris, tanto maiora promereberis. Ad quem
magister: Nonne tibi sufficiunt ista? Tria tibi narraui, et 10
tu nondum desinis instigare? Discipulus: Tria dicendo ni-
mium auges recitando numenim, sed pauca sonuerunt uerba.
Die ergo unum quod longa uerbositate meas repleat aures,
et sie michi sufficiet. Magister: Caue ne contingat inter
nos quod inter regem et suum accidit fabulatorem. Disci- 15
pulus : Quid, care magister, quid tandem accidit? Magister:
•« t ^TT X)ex quidam suum habuit fabulatorem,
ExemplumXII: Hj • r «u u
j. *^ , „ -*-*' qui smgulis noctibus qumque sibi
, , ,^ narrare fabulas consueuerat. Contigit
tandem quod rex curis quibusdam soUici- 20
tus minime posset dormire pluresque quesiuit audire fa-
bulas. nie autem tres super hoc enarrauit, sed paruas.
Quesiuit rex ecia-m plures. Ille uero nullatenus uoluit;
dixerat enim sicut iam uisum fuerat sibi multas. Ad hec
rex : Plurimas iam narrasti, sed breuissimas. Vellem uero 25
aliquam te narrare que multis producatur uerbis, et sie
te dormire permittam. Concessit fabulator et sie incepit:
"ürat quidam rusticus qui mille solidos habuit. Hie autem in
•*-* negociacionem proficiscens comparauit bis mille oues,
singulas senis denariis. Accidit eo redeunte quod magna 30
inundacio aquarum succresceret. Qui cum neque per pontem
neque per uadum transire posset, abiit soUicitus querens
quo cum ouibus suis transuehi posset. Inuenit tandem
exiguam nauiculam que nisi duas oues una cum rustico
ferre non ualebat. Sed tandem necessitate coactus duas 35
oues imponens aquam transiit. — His dictis fabulator
obdonniuit. Rex siquidem illum excitans ut fabulam quam
incepeiat fmiret conunonuit. Fabulator ad hec: Fluctus
ille magnus est, nauicula autem minima et grex ouium in-
8 quantum . . . tantum.
Sammlung mittellatcinischer Texte 1. 2
- 18 —
numerabilis. Permitte ergo supradictum nisticum suas trans-
ferre oues, et quam incepi fabulam ad finem perducam. —
Fabulator etenim hoc modo regem longas audire fabulas
gestientem pacificauit. Quodsi amplius me predictis eciam
5 subtexere alia compuleris, iam dicti presidio exempli me
deliberare conabor. Discipulus: Dictum est in. antiquis
prouerbiis quod non eadem compunccione dolet qui pro
muneribus lacrimatur et qui sui dolore corporis grauatur.
Neque regem adeo dilexit fabulator sicut et tu me diligis.
10 Voluit enim fabulis suis eum aliquantum seducere, tu uero
me discipulum minime. Vnde precor ne iam promotam nar-
racionem modo uelis subducere; sed prelibata mulierum
ingenia diligenter pande. Magister:
■n 1 -crxTx Tkictum est quod quidam nobilis progenie
,„ Exempl. XIII: II, i . . -i/
15 TN • 1 näheret uxorem castam nimium et for-
De canicula /-• -• •- i. . i
. . . mosam. Contigit forte quod oracionis
studio Romam ueilet adire, sed alium cu-
stodem uxori sue nisi semetipsam noluit deputare, illius
castis morihus satis confisus et prohitatis honore. Hie
20 autem parato comitatu abiit. Vxor uero caste uiuendo et
in Omnibus prudenter agens remansit. Accidit tandem quod
necessitate compulsa a domo sua propria suam conuentura
uicinam egrederetur. Que peracto negocio ad propria
remeauit. Quam iuuenis aspectam ardenti amore diligere
25 cepit et plurimos ad eam direxit nuncios, cupiens ah illa
qua tantum ardehat amari. Quibus contemptis eum penitus
spreuit. Iuuenis cum se sie contemptum sentiret, dolens
adeo efficitur ut nimio infirmitatis honere grauaretur,
Sepius tamen illuc ibat quo dominam egressam uiderat, desi-
30 derans eam conuenire; sed nequaquam preualuit efficere.
Cui pre dolore lacrimanti fit obuia anus religionis hahitu
decorata, querens quenam esset causa que eum sie dolore
compelleret. Sed iuuenis que in sua uersabantur consciencia
minime detegere uolebat. Ad quem anus: Quanto quis
35 infirmitatem suam medico reuelare distulerit, tanto grauiori
morbo attritus fuerit. Quo audito iiarrauit ei ex ordine
que sibi acciderant et suum propalauit secretum. Cui
anus : De bis que iam dixisti dei auxilio remedium inueniam.
Et eo relicto ad propria remeauit. Et caniculam quam apud
20 commeatu.
— le-
se habebat duobus diebus ieiunare coegit et die tercio panem
sinapi confectum ieiunanti largita est. Que dum gustaret,
pre amaritudine oculi eius lacrimari ceperunt. Post hec
uero anus illa ad domum pudice femine perrexit qnam
iuuenis predictus adeo adamauit. Que honorifice pro magna 5
religionis specie ab eo suscepta est. Hanc autem sua se-
qucbatur canicula. Cumque uidisset mulier illa canicalam
lacrimantem, quesiuit quid haberet et quare lacrimaretur.
Anus ad hec: Cara amica, ne queras quid sit, quia adeo
magnus dolor est quod nequeo dicere. Mulier uero magis 10
instigabat ut diceret. Cui anus: Hec quam conspicis cani-
cula mea erat filia, casta nimis et decora. Quam iuuenis
adamauit quidam; sed adeo casta erat ut eum omnino
sperneret et eius amorem respueret. Vnde dolens adeo
efficitur ut magna egritudine stringeretur : pro qua culpa 15
miserabiliter hec supradicta nata mea in caniculam mutata
est. His dictis pre nimio dolore erupit in lacrimas anus
illa. Ad hec femina: Quid ego, cara domina, similis peccati
conscia, quid, inquam, factura sum? Me etenim dilexit
iuuenis quidam, sed castitatis amore eum contempsi, et 20
simili modo ei contigit. Cui anus : Laudo tibi, cara amica,
ut quam cicius poteris huius miserearis et quod querit
facias, ne et tu simili modo in canem muteris. Si enim
scirem inter iuuenem predictum et filiam meam amorem,
nunquam mea mutaretur filia. Cui ait mulier casta: Obsecro 25
ut consilium huius rei utile dicas, ne propria forma priuata
efficiar canicula. Anus : Libenter pro dei amore et anime
remedio mee et quia miseret me tui hunc supradictum
iuuenem queram, et si quo inueniri poterit, ad te reducam.
Cui gracias egit mulier. Et sie anus artificiosa dictis fidem 30
prcbuit, et quem promisit reduxit iuuenem et sie eos as-
sociauit.
Discipulus ait magistro: Nunquam audiui tarn mirabile
quid, et hoc puto fieri arte diaboli. Magister : Ne dubites !
Discipulus: Spero quod siquis homo tarn sapiens erit ut 35
semper timeat se posse decipi arte mulieris, forsitan se
ab illius ingenio custodire ualebit. Magister: Audiui de
quoüam homine qui multum laborauit ut suam custodiret
uxorem, sed nichil profuit. Discipulus : Magister, die michi,
quid fecit, ut melius sciam si quam duxero illam custodire. 40
Magister :
2»
— 20 —
<n 1 -o-TTT Auidam iuuenis fuit, qui totam intencio-
Exempl. XIV: Vj, t ± i *
^ *^ . ^ nein suam et totum sensum suum et
^ ' adhiic totum teinpus suum ad hoc misit ut
sciret onmimodam arteni mulieris, et hoc facto uoluit ducere
5 uxorem. Sed primitus perrexit querere consilium et sa-
pienciorem illius regionis adiit hominem et quaUter custo-
dire posset quam ducere liolehat quesiuit uxorem. Sapiens
uero hoc audiens dedit sibi consilium quod construeret
domum altis panctibus lapideis poneretque intus mulierem
10 darotque sibi satis ad comedendum et non superilua indu-
nienta, faceretque ita doraum quod non esset in ea nisi
solum hostium soiaque fenestra per quam uideret, et tali
altitudine et tali composicione per quam nemo intrare
posset uel exire. Iuuenis uero audito consilio sapientis, sicuti
15 ei iusserat egit. Mane uero quando iuuenis de domo exibat,
hostium domus firmabat, et similiter quando intrabat;
quando autem dormiebat, sub capite suo claues domus
abscondebat. Hoc autem longo tempore egit. Quadam uero
die dum iuuenis ad forum iret, mulier sua, ut erat solita
iiO facere, ascendit fenestram et euntes et regredientes intente
aspexit. Hec una die cum ad fenestram staret, uidit qucndam
iuuenem formosum corpore atque facie. Quo uiso statim
iilius araore succensa fuit. Mulier hec amore iuuenis
sLiccensa et ut supradictum est custodita cepit cogitare
25 quomodo et qua arte posset loqui cum adamato iuuene.
At ipsa plena ingenfo ac dolositatis arte cogitauit quod
claues domini sui furaretur dum dormiret. Et ita egit.
Hec uero assueta erat dominum suum unaquaque nocte
uino inebriare, ut securius ad amicum suum posset exire
30 et suam uoluntatem explere. Dominus uero iilius philo-
sophicis iam edoctus monilis sine dolo nullos esse muliebres
actus cepit excogitare quid sua coniunx stiiieret frequenti
«•l cotidiana potacione. Quod ut sub oculo poneret, se
linxit obrium esse. Cuius rei muiier inscia de lecto nocte
\i~> coiisurgens perrexit ad hostium domus et aperto hostio
exiuit ad amicum. Vir autem suus in silencio noctis suauiter
consurgens uenit ad hostium et aperlum clausit et firmauit
et fenestram ascendit stetitque ibi donec in camisia sua
nmüercm suam nudam reuertentem uidit. Que domum re-
lo et tali composicione fehlL
— 21 —
diens hostium clausuni inuenit; unde animo multum con-
deluit et tarnen hostium pulsauit. Vir mulierem suam
audicns et uidens ac si nesciret iiiterrogauit quis esset.
At ipsa culpe ueniam petens et nunquam amplius se hoc
facturam promittens nichil profecit, sed uir iratus alt quod 5
eam intrare non permitteret, sed esse suum suis parentibus
ostenderet. At ipsa magis ac magis clamans dixit quod
nisi hostium domus recluderet, in puteum qui iuxta domum
erat saliret et ita uitara finiret, sicque de morte sua amicis
et propinquis racionem reddere deceret. Spretis minis do- 10
minus sue mulieris intrare non permisit. Mulier uero plena
arte et calliditate sumpsit iapidem, quem proiecit in puteum
hac intencione ut uir suus audito sonitu lapidis in puteum
ruentis putaret sese in puteum cecidisse. Et hoc peracto
mulier post puteum se abscondit. Vir simplex atque insipiens 15
audito sonitu lapidis in puteum ruentis mox et absque mora
de domo egrediens celeri cursu ad puteum uenit, putans
uerum esse quod mulierem audisset cecidisse. Mulicr uero
uidens hostium domus apertum et non oblita sue artis
intrauit domum firmatoque hostio ascendit fenestram. llle '20
autem uidens se esse deceptum inquit: 0 mulier fallax et
plena arte diaboli, permitte me intrare et quicquid michi
forisfecisti me condonaturum tibi crede! At illa eum in-
crepans introitumque domus omnimodo facto atque sacra-
mento denegans ait: 0 seductor, tuum esse atque tuum 25
facinus parentibus tuis ostendam, quia unaquaque nocte
es solitus ita furtim a me exire et meretrices adire. Et
ita egit. Parentes uero hec audientes atque uerum esse
existimantes increpauerunt eum. Et ita mulier illa li-
berata arte sua flagicium quod memerat in uirum re- 30
trusit. Cui nichil profuit, immo obfuit mulierem custo-
disse: nam iste eciam accidit cumulus miserie quod existi-
macione plurimorum quod paciebatur meruisse crodere-
tur. Vnde quidem bonis compluribus pulsus, dignitatibus
exutus, existimacione fedatus ob uxoris maliloquium in- 35
cestitatis tulit supplicium.
TN V r • Discipulus: Nemo est qui se a mu-
De bona femina. V . . . ,. ^ .^
liens mgenio custodire possit, nisi quem
deus custodierit, et hec talis narracio, ne ducam uxorem,
1 Augensprung hinter hostium (wie in deti meisten Hss.),
— 22 —
est magna dehortacio. Magister: Non debes credere omnes
mulieres esse tales, quoniam magna castitas atque magna
bonitas in multis reperitur mulieribus, et scias in bona
muliere bonam societatem reperiri posse, bonaque mulier
5 fidelis ciistos est et bona domus. Salomon in fine libri
prouerbiorum suorum composuit viginti duos versus de
laude atque bonitate mulieris bonae. Discipulus ad hec:
Bene me confortasti! Sed audisti tamen aliqiiam mulierem
que sui sensus ingenium niteretur mittere in bonum? Ma-
10 gister : Audiui. Discipulus : Ref er michi de illa, quia uidetur
michi res noua. Magister:
Exempl. XV: Tkictum fuit michi quod quidam Hispanus
De decem -^ perrexit Mech, et dum ibat peruenit
cofris. in Egyptum. Qui deserta terre intrare
15 uolens et transire cogitauit quod pecuniam suam in Egypto
dimitteret. Et antequam dimittere uoluiaset, interrogauit
si aliquis fidelis homo esset in illa regione cui posset
pecuniam suam committere. Et ostenderunt ei antiquum
hominem nominatum probitate fidelitatis. Cui de suo mille
20 talenta commisit. Deinde perrexit factoque itinere ad illum
rediit cui pecuniam commisit, et quod commiserat ab eo
quesiuil. At ille plenus nequicia illum nunquam antea
se uidi&se dicebat. Ille uero sie deceptus perrexit ad probos
homines regionis illius, et quomodo tractauisset eum homo
25 ille cui pecuniam commiserat, eis retulit. Vicini uero illius
de eo talia audientes credere noluerunt, sed nichil hoc
esse dixerunt. Sed qui pecuniam perdiderat unaquaque
die ad domum illius qui retinebat iniuste pecuniam ibat
blandisque precibus eum deprecabatur ut pecuniam redderet.
30 Quod deceptor audiens increpauit eum dicens ne amplius
tale quid de eo diceret uel ad eum ueniret; quod si faceret,
penas ex merito subiret. Auditis minis illius qui eum
deceperat tristis cepit redire. Et in redeundo obuiauit cui-
dam uetule pannis heremitalibus indute. Hec autem baculo
35 suo fragiles artus sustentabat et per uiam lapides laudando
deum ne transeuncium pes lederetur locabat. Que uidens
hominem flentem — cognouit enim eum esse extraneum —
commota pietate in angiportum uocauit et quid ei acci-
disset interrogauit. At ille ordine narrauit. Femina uero
40 auditis uerbis illius hominis inquit: Amice, si uera sunt
— 23 -
que retulisti, feram tibi inde auxilium. Et ille: Quomodo
potes hoc facere, ancilla dei? At illa inquit: Adduc michi
hominem de terra tua, cuius factis et dictis fidem habere
possis ! At ille adduxit. Deinde decepti socio precepit decem
cofros exterius preciosis depictos coloribus atque ferro 5
deargentato ligatos cum bonis serraturis emere et ad domum
sui hospitis afferre lapidibusque comminutis implere. At
ipse ita egit. Mulier uero ut uidit omnia illa que preceperat
esse parata ait: Nunc decem homines perquire, qui euntes
ad domum illius qui te decepit mecum et cum socio tue 10
deferant cofros, 'unus post alium uenientes ordine longo';
et quam cito primus uenerit ad domum illius qui te decepit
et requiescet ibi, ueni et interroga pecuniam tuaml Et
ego tantum confido in deum quod reddita tibi tua pecunia
erit. At ipse sicut uetula iusserat egit. Que non oblita incepti 15
quod predixerat iter incepit. Et uenit cum socio decepti
ad domum deceptoris et inquit: Quidam homo de Hispania
hospitatus mecum fuit et uult Mech adire; queritque antea
pecuniam suam que est in decem cofris seruandam alicui
bono homini donec reuertatur commendare. Precor itaque 20
ut eam mei causa in ede tua custodias; et quia audiui
et scio te bonum hominem esse et fidelem, nolo aliquem
alium pFeter te solum huius pecunie commendacioni adesse.
Et dum ita loqueretur, uenit primus deferens cofrum, aliis
a longe iam apparentibus. Interim deceptus preceptorum 25
uetule non oblitus post primum cofrum sicut ei preceptum
fuerat uenit. Ille uero qui pecuniam celauerat, plenus ne-
quicia ac mala arte, ut uidit hominem uenientem cui pe-
cuniam celauerat, timens ne, si pecuniam requireret, alius
qui adducebat suam pecuniam non committeret, contra eum 30
ita dicendo perrexit: 0 amice, xibi fuisti et ubi tantum
diutinasti? Veni et accipe pecuniam tuam mee fidei iam
diu commendatam, quoniam inueni et amodo tedet me
custodire illam ! At ille letus atque gaudens recepit pecuniam
gracias agens. Vetula autem ut uidit hominem pecuniam 35
habentem, surrexit atque inquit: Ibimus ego et socius mens
contra cofros nostros et festinare precipiemus. Tu uero
expecta donec redeamus et bene serua quod iam adduximus !
Ille autem letus animo quod acceperat seruauit aduentum-
que eorum — quod adhuc potest — expectauit Et ita 40
bono ingenio uetule reddita fuit uiro summa pecunie.
— 24 —
Discipulus: Istud mirum fuit ingenium atque utile, nee
puto quod aliquis philosoplms subtilius cogitaret per qnod«
leuius uir pecuniam suam recuperaret. Magister: Bene
posset philosophus suo facere naturali ingenio et artificiali,
5 secreta eciam nature rimando, cfuod mulier solo fccit na-
turali ingenio. Discipulos: Hoc bene credo. Sed si aliquid
philosophorum huiusmodi reposuisti in cordis armariolo,
largire michi discipulo, et ego fideli memorie commendabo,
ut quandoque condiscipulis lacte philosophico educatis
10 delicatissimum largiri possim alimentum. Magister:
_ - WT. f^ontigit quod quidam homo habuit filium,
X e p . • Vy' cui post mortem suam nichil preter
. ... - . domum dimisit. Iste cum magno labore
tonellis olei. ^ . .,
corpon suo uix eciam que natura exigit
15 suppeditabat, et tamen domum suam licet magna coactus
inedia uendere nolebat. Habebat autem puer iste quendam
uicinum ualde diuitem, qui domum pueri emere cupiebat
ut suam largiorem faceret. Puer autem nee prece nee precio
uendere uolebat. Quod postqnam diues ille comperit, quibus
20 ingeniis et quibus artibus puero subtraheret domum cogi-
tauit. At iuuenis secundum posse suum familiaritatem eius
deuitauit. Denique contristatus diues ille causa domus et
quod non posset puerum decipere, quadam die uenit ad
puerum et inquit ei: 0 puer, accommoda micbi paruam
25 tue partem curie precio, quoniam in ea sub terra decem
tonellos cum oleo custodire uolo, et nichil tibi nocebunt,
et habebis inde aliquod sustentamentum uite. Puer autem
coactus necessitate concessit et dedit illi claues domus.
Iuuenis uero interim more solito liberis liberaliter seruiens
30 uictum perquisiuit. At diues homo acceptis clauibus curiam
iuuenis suffodiens quinque tonellos plenos oleo ibi recon-
didit et quinque dimidios. Et hoc facto iuuenem aduo-
cauit clauesque domus illi tribuens ait: 0 iuuenis, oleum
meum tibi committo atque in tua custodia trado. Iuuenis
35 Simplex piutans omnes tonellos esse plenos in custodia
recepit. At post longum tempus contigit quod in terra
illa oleum carum fuit. Diues hoc uidens puero inquit:
0 amice, ueni et iuua me oleum effodere quod tue iam
dudum mandaui custodie, et laboris premium accipies et
40 tutele. Iuuenis audita prece cum precio diuiti concessit,
ut secundum jposse suum eum iuuaret. Diues uero non
— 25 —
oblitus fraudis sue ncquissime adduxit homines, ut oleum
emerent. Quibus adductis terram aperuerunt et quinque
plenos tonellos et quinque dimidios inuenerunt. Perceptis
talibus aduocauit puerum ita dicendo: Amice, causa tue
custodie amisi oleum : insuper quod tibi commisi, frau- 5
dulenter abstulisti. Quapropter uolo ut mea michi restituas.
His dictis eum accepit et uellet nollet ad iusticiam deduxit
lusticia eum uidens accusauit, sed iuuenis quid contra
diceret nesciuit. Sed tarnen inducias unius diei quesiuit.
Quod iusticia, quia iustum erat, concessit. In ciuitate autem 10
illa morabatur quidam philosophus, qui cognominabatur
Auxilium Egencium, bonus homo atque religiosus. Iuuenis
autem audito bonitatis illius preconio perrexit ad eum que-
siuitque ab eo condilium dicens: Si uera sunt qua multis
referentibus de te michi dicta sunt, more dömestico fer michi 15
auxilium; etenim iniuste accusor. Philosophus audita prece
iuuenis interrogauit si iuste uel iniuste accusarent eum.
Iuuenis uero quod iniuste accusaretur, firmauit sacramento.
Audita rei sinceritate philosophus pietate commotus ait:
Auxiliante deo feram tibi auxilium; sed sicut a iusticia 20
respectum usque in crastinam diem accepisti, quin eas ad
placita dimittere noli, et ero ibi paratus succurrere tue
ueritati atque eorum nocere falsitati. Iuuenis autem quod
philosophus ei iusserat egit. Mane autem facto uenit philo-
sophus ad iusticiam. Quem postquam uidit iusticia, ut 25
sapientem et philosophum uocauit uocatumque iuxta se
sedere fecit. Inde iusticia uocauit accusantem et accu-
satxim et precepit quod suorum recordarentur placitorum;
et ita fecerunt. Ulis uero sie coram astantibus iusticia
ait philosopho quod causas eorum audiret et inde iudicium 30
faceret. Inde philosophus: Precipe nunc, iusticia, darum
oleum de quinque tonellis plenis mensurari, et scias quantum
sit ibi clari olei; et similiter de quinque dimidiis, et scias
quantum clari olei ibi fuerit. Deinde spissum oleum de
quinque plenis tonellis sit mensuratum, et scias quantum 35
spissi olei fuerit ibi; et similiter de quinque dimidiis facias
mensurari, et scias quantum spissi olei in eis sit. Et si
tantum spissi olei inueneris in dimidiis tonellis quantum
et in plenis, scias oleum fuisse furatura. Et si in dimidiis
tonellis inueneris talem partem spissitudinis qualem oleum 40
darum ibi existens exigit, quod quidem et in plenis tonellis
— 26 —
inuenire poteris, scias oleum non fuisse furatum. lusticia
hec audiens confirmauit iudicium, factumque est ita. Et
hoc modo iuuenis euasit sensu philosophi. Finitis placitis
iuuenis philosopho grates reddidit. Tunc philosophus ait
5 illi : Nunquamne illud philosophi audisti : Non emas domum,
antequam cognoscas uicinum? Ad hec iuuenis: Primum
habuimus domum, antequam iuxta nos hospitaretur. Cui
philosophus: Primum uendas domum quam maneas iuxta
malum uicinum. — Discipulus: Tale iudicium apparet esse
10 philosophi, et hoc est gracia dei et merito uocatus est hoc
nomine Auxilium Miserorum. — Item discipulus: Etsi iam
audita mente sedeant, ad audiendum plura animum incitant.
Magister inquit: Libenter tibi dicam. Et sie incipit:
V 1 XVTT« T^ic^^"^ ^i^ ^® quodam diuite in ciui-
15 T> ' tatem eunte guod sacculum mille ta-
De aureo i *• i j * ^ t
, lentis Plenum deierret secum et msuper
serpente. ^ . ^ i. u ^ ■
*^ aureum serpentem oculos habentem la-
cinctinos in sacculo eodem. Quod totum simul amisit.
Quidam uero pauper iter faciens illud inuenit deditque
20 uxori et quomodo inuenisset retulit ei. Mulier hoc audiens
ait: Quod deus dedit, custodiamusi Alia die preco per
uiam ita clamando perrexit: Qui talem censum inuenit,
reddat et absque aliquo forisfacto centum talenta inde
habeat ! Hoc audiens inuentor census dixit uxori : Reddamus
25 censum, et absque aliquo peccato centum talenta inde
habebimusi Ad hec mulier: Si deus uoluisset eum censum
habere, non amisisset. Quod deus donauit, custodiamus!
Inuentor census quod redderetur laborauit, at ipsa omni-
modo denegauit. Et tamen uellet noUet mulier, dominus
30 reddidit et quod preco promiserat expetiit. Diues autem
plenus nequicie ait: Adhuc alium serpentem michi deesse
sciatis. Hoc praua intencione dicebat, ut pauperi homini
talenta non redderet promissa. Pauper uero se nichil am-
plius inuenisse dicebat. At homines ciuitatis illius diuiti
35 fauentes, pauperi derogantes et inexorabile contra fortunam
pauperis odium gereutes illum ad iusticiam detraxerunt.
Pauper autem clamando, ut supradictum est, se nichil
amplius inuenisse iurauit. Sed dum sermo huiuscemodi
pauperum diuitumque per ora discurreret, ministris referen-
40 tibus tandem percussit aures regis. Quod simul audiuit,
diuitem et pauperem et pecuniam sibi presentari precepit.
— 27 —
Adductis Omnibus rex philosophum qui uocabatur Auxilium
Miserorum cum aliis sapientibus ad se uocauit eisque accusa-
toris uocem et accusati audire et enodare precepit. Philo-
sophus hoc audiens commotus pietate pauperem ad se
uocauit et ait ei secrete : Die michi, frater, si huius hominis 5
pecuniam habueris; quodsi non habueris, auxiliante deo
te liberale conabor. Ad hec pauper : Seit deus quod reddidi
quantum inueni ! Inde philosophus ad regem : Si rectum
inde iudicium uobis audire plauerit, dicam. Rex hoc audiens
ut indicaret rogauit. Tunc philosophus regi: Iste homo 10
diues bonus multum est et credibilis et ueritatis magnum
habet testimonium, et non est credibile eum aliquid inter-
rogare quod non amisisset. Et ex alia parte credibile quidem
michi uidetur quod iste pauper homo nichil amplius inuenit
quam quod reddidit, quia malus homo si esset, non quod 15
reddidit redderet, immo totum celaret. Inde rex: Quid
autem iudicas inde, philosophe? Philosophus: 0 rex, sume
censum et da ex eo pauperi centum talenta, et quod re-
manserit serua donec ueniat qui censum interroget, quia
non est hie, cuius iste census sit; et iste diues homo eat 20
ad preconem et faciat interrogare sacculum cum duobus
serpentibus. Regi autem placuit hoc iudicium atque Omni-
bus ibi circumstantibus. Diues uero qui sacculum perdiderat,
hoc audiens inquit: Rone rex, dico tibi in ueritate censum
istum fuisse meum; sed quia uolebam pauperi homini quod 25
preco promiserat auferre, dixi adhue michi alium serpentem
deesse. Sed modo, rex, mei miserere et quod preco promisit
reddam pauperi. Rex inde suum tradidit censum diuiti,
diues autem pauperi, et ita philosophus sensu atque ingenio
pauperem liberauit. — Discipulus: Apparat hoc esse in- 30
genium philosophie, et hoc exemplo non est mirum quod
de duabus mulieribus Salomon iudicauit.
j. ... Philosophus ait: Ne aggrediaris uiam
cum aliquo, nisi eum prius agnouerisl
°^ ' Si quisquam libi ignotus se in uia associ- 35
auerit iterque tuum inuestigauerit, die te longius uelle ire
quam disposueris; et si detulerit lanceam, uade ad dexte-
ram; si ensem, uade ad sinistram. — Arabs filium suum
5 ei secrete fehlt.
— 28 —
_ ,. castigauit dicens: Sequere calles, qnam-
De sequendis ^^^ ^.^^ semitis longiores. — Et item:
^ * Accipe puellam in uxorem, quamuis sit
uetula. — Et item: Fer merces taas ad magnas ciuitates^
5 quamuis ibi uilius uendere putes. Ad hec filius: Verum
est quod dixisti de magnis uiis.
•r. t tTTT-rrT AJam Quadam die cum ego et socii mei
Exempl. Xvni: l\ ^ . ^ u i ^
-.*^ .. -^^ perrexissemus ad urbem sole ad occa-
a> De semita. ^ * ^ ^i, i
sum appropmquante et adhuc longe esse-
10 mus a ciuitate, uidimus semitam que secundum uisum
ad ciuitatem ituris promittebat compendium. Inuenimus
senem a quo requisiuimus consilium de itinere illius
semite. At senex ait: Propius semita ducit ad ciuitatem
quam magna uia, et tamen cicius per magnam uiam ad ciui-
15 tatem uenietis quam per semitam. Hoc audientes illum
pro stulto habuimus et magnam uiam pretermittentes
semite declinauimus. Quam insistentes ad dexteram et ad
sinistram, quanta fuit nox, deerrauimus nee ad ciuitatem
peruenimus. Ac si per callem pergentes fuissemus, procul
^^ M "n {\ <iubio menia ciuitatis subintrassemus. —
Pater ad hec: Hoc alia uice nobis euenit,
cum pergeremus ad ciuitatem per magnam uiam: preerat
nobis fluuius, quem quoquo modo transituri eramus, ante-
quam ciuitatem intraremus. Sicque nobis iter agentibus in
25 duas partes secta est uia: quarum una ad ciuitatem per
uadum, alia per pontem ducebat. Deinde quendam senem
uidimus, quem de duabus uiis que propius duceret ad ciui-
tatem interrogauimus. Et senex ait quod breuior erat uia
per uadum ad ciuitatem duobus miliaribus quam uia per
30 pontem. Sgd tamen cicius, inquit, per pontem potestis
uenire ad civitatem. Et quidam ex nostris illum senem
sicut uos uestrum antea deriöerunt et per uadum iter aggressi
sunt. Sed eorum alii riocios submersos dimisenint, alii
equos et sarcinas perdiderunt, quidam uero pannos made-
35 factos, alii omnino amissos defleuerunt. Sed uos et senex
noster qui per pontem transiuimus, sine impedimento et
absque omni incommodo processimus et eos super ripam
fluminis adhuc iacturam deüentes reperimus. Quibus flenti-
bus et ima fluuii cum rastris et sagena perscrutantibus?
40 senex ait: Si nobiscum per pontem perrexissetis, hoc im-
pedimentum non haberetis. At illi dixerunt: Hoc fecimus,
— 29 —
quia uiam tardare nolebamus. Ad hec senex: Nunc magis
tardati estisl Et illis relictis leti subiutrauimiis portas
urbis. — Tale est prouerbium quod audiui: Magis ualet
longa uia ad paradisum quam breuis ad infernum.
Arabs castigauit filium suum: Fili, si fueris in uia cum 5
aliquo socio, dilige eum sicut te ipsum et non mediteris
aliquein decipere, ne et tu decipiaris, veluti duobus con-
tigit burgensibus et rustico. Filius: Pater, refer michi, ut
aliquid utilitatis inde capiant posteri. Pater:
« , ^»^ Tkictuiri fuit de duobus burgensibus et 10
Exempl. XIX: I 1 -• ■ \r \ j
J^ -*^ rustico causa oracionis Mech adeun-
... tibus quod essent socii uictus, donec ueni-
^ ^ . rent nrope Mech, et tunc defecit illis cibus
rustico. i 1 i • •
ita quod non romansit eis quicquam nisi
tantum farine qua solum panem et paruum facerent. Bur- 15
genses uero hoc uidentes dixerunt ad inuicem : Parum panis
habenius, et noster multum comedit socius. Quapropter
oportet nos habere consilium, quomodo sibi partem panis
auferre possimus et quod nobiscum debet, soli comedamus.
Deinde acceperunt consilium huiuscemodi quod facerent 20
panem et coquerent et dum coqueretur dormirent, et quis-
quis eorum mirabiliora sompniando uideret, solus panem
comederet. Hoc artificiose dicebant, quia rusticum sim-
plicem ad huiusmodi ficticia deputabant. Et fecerunt panem
miscruntque in ignem, deinde iacuerunt ut dormirent. At 25
nisticus percepta eorum astucia dormientibus sociis de igne
cxtraxit panem semicoctura et comedit et iterum iacuit. Sed
unus de burgensibus sicut sompno perterritus esset euigi-
lauit sociumque uocauit. Cui alter de burgensibus ait:
Quid habes? At ille inquit: Mirabile sompnium uidi : nani 30
michi uisum erat quod duo angeli aperiebant portas celi
et me sumentes ante deum ducebant. Cui socius: Mirabile
est hoc sompnium quod uidisti. At e^o sompniaui quod
ego duobus augeiis duccntibus et terram findcntibus ducerer
in infernum. Ptusticus uero hoc totum audiebat et tamen 35
se dormire fingebal. Sed burgenses decepli et decipere
uolentes ut euigilaret msticum uocauorunt. Rusticüs uero
cailide et sicut territus esset, rcspondit: Qui sunt qui me
uocant? At illi: Socii tui sumus. Et rusticüs: Rediistis
iam? At ipsi contra: Quo perreximus, unde redire de 40
beamus? Ad hec rusticüs: Nunc uisum erat michi quod
— 30 —
duo angeii unum ex uobis accipiebant et aperiebant portas
cell ducebantque ante deum; deinde alium accipiebant duo
alii angeii et aperta terra ducebant in infernum. Et bis
uisis putaui neminem uestrum iam amplius redituram et
5 surrexi et panem comedi. — Et pater: 0 fili, sie euenit
eis qui socium decipere uoluemnt, quia suo ingenio decepti
fuerunt. Tunc filius : Ita euenit eis, sicut in prouerbio
dictum est: Qui totum uoluit, totum perdidit. Hec autem
natura est canis, cui fauerunt illi quorum unus alii cibum
10 auferrc cupit. Sed si naturam cameli sequerentur, mi-
ciorem naturam imitarentur. Nam talis est natura cameli:
quando insimul datur prebenda multis, quod nullus eorum
comedet, donec omnes insimul edant; et si unus ita in-
firmatur quod nequeat comedere, donec remoueatur alii
15 ieiunabunt. Et isti burgenses postquam uolebant animalis
naturam sibi assumere, mitissimi animalis naturam sibi
debuissent uendicare; et merito cibum amiserunt. Quin
eciam boc eis euenisse uoluissem, quod magistro meo
narrante iam dudum audiui euenisse incisori regis pro
20 discipulo suo Nedui, uidelicet quod fustibus cederentur.
Pater ad hec : Die michi, tili, quid audisti ? Quomodo contigit
discipulo, quoniam talis narraeio animi erit recreacio?
Filius :
•n 1 -o-o- ATarrauit michi magister meus quendam
at- Exempl. XX: \\ u i. • • •
25 ^ ., , -*-^ regem habuisse unum incisorem qui
. ,. . , diuersos diuersis aptos temporibus ei in-
ClSOriS discipulo . , , , ax n T • 1 L
-T j . . cidebat pannos. At ille discipulos sutores
Nedui nomine, i v r < .-^ • u .
nabebat, quorum quisquis artinciose suebat
quod magister incisor regis artificiose scindebat. Inter
30 quos discipulos unus erat nomine Nedui, qui socios arte
sutoria superabat. Sed die festo ueniente rex suorum ad
se incisorem pannorum uocauit et pro tempore preciosas
uestes sibi et suis familiaribus parari preeepit Quod ut
cicius et sine impedimento iieret, unum de camerariis suis
35 eunuchum, cuius illud erat officium, sutoribus custodem
addidit et ut eorum curuos ungues obseruaret et eis ad
sufficienciam necessaria ministraret, rogauit. Sed in una
dierum ministri calidum panem et mel cum aliis ferculis
incisori et consociis comedendum dederunt. Et qui aderant,
40 comedere ceperunt. Quibus epulantibus ait eunuchus : Ma-
gister, quare Nedui absente comeditis nee illura expectatis?
— 31 —
Magister inquit: Quia mel non comederet, eciamsi adesset.
Et comederunt. Deinde iienit Nedui et ait : Quare me absente
comedistis nee partem meam michi reseruastis? Cui
eunuchus : Magister ttius dixit quod mel non comederes,
eciamsi adesses. At ille tacuit et quomodo illud magistro 5
suo recompensare posset, cogitauit. Et hoc facto magistro
absente secreto dixit eunucho: Domine, magister mens
quandoque frenesira paciens sensum perdit et indiscrete
circumstantes uerberat atque interimit. Cui eunuchus: Si
scirem horam, quando ei hoc contingit, ne quid inconsulte 10
ageret, ligarem et loris corrigerem. At Nedui ait: Cum
uideris illum huc et illuc aspicientem terramque manibus
uerberantem atque sua sede surgentem et scamnum super
quod sedet manibus rapientem, tunc eum scias insanum
esse, et nisi tibi et tuis prouideris, capud fuste dolabit. 15
Ad hec eunuchus : Tu benedicaris, quia amodo michi et meis
prouidebo. Talibus dictis Nedui sequenti die magistri sui
secreto forfices abscondit. At incisor querens forfices et
non inueniens cepit manibus terram percutere et huc et
illuc aspicere suaque sede surgere et scamnum super quod 20
sedebat manu demouere. Hoc uidens eunuchus statim suos
uocauit clientes et precepit incisorem ligari et ne aliquos
uerberaret, grauiter uerberaji. Sed incisor clamabat ita di-
cendo: Quid forisfeci? Vt quid talibus me afficitis uerberi-
bus? At illi acrius uerberando tacebant. Quando autem 25
lassi fuerunt uerberando et ipse uapulando, exosum uite
soluerunt. Qui respirans, sed longo temporis interuallo que-
siuit ab eunucho, quid forisfecisset. Cui eunuchus: Dixit
michi Nedui discipulus tuus quod quandoque insanires nee
nisi uinculis et uerberibus correptus cessares, et ideo te 30
ligaui et uerberaui. Hoc audito incisor Nedui discipulum
suum uocauit et ait: Amice, quando nouisti me esse in-
sanum ? Ad hec discipulus : Quando me mel non comedere
sciuiäti? Eunuchus et alii hoc audientes riserunt et utrum-
que merito penas suscepisse iudicauerunt — Ad hec pater: 35
Merito hoc illi accidit, quia si custodiret quod Moyses
precepit, ut diligeret fratrem suum sieut se ipsum, hoc
ei non euenisset.
Castigauit sapiens filium suum: Vide ne imponas ali-
quod crimen socio tuo, serio siue ludO; ne ita tibi contingat, 40
— 32 —
sicut duobus ioculatoribus contigit ante regem. Ad hec
filius: Narra michi, pater, obsecro, Pater: Fiat.
_ 1 TTT. liTenit quidam iociilator ad regem. Quem
^^^A h uocatura rex cum aiio ioculatore fecit
5 . , . ., sedere atque comedere. Sed qui prius
aderat loculator, cepit inuidere superue-
nienti quem rex iam sibi preferebat et omnes aulici. Quod
ne diu duraret, pudorem illi facere, ut sie saltem aufugeret,
cogitauit Itaque uescentibus aliis ossa latenter prirnus
10 ioculator coadunauit et ante sociurn posuit finitoque prandio
in obprobrium socü coniectam struem ossium regi ostendit
et mordaciter inquit: Domine, socius meus omnium istorum
ossium vestituram comedit. Rex uero eum toruis ocuiis
respexit. Accusatus autem ait: Domine, feci quod natura
15 mea, id est humana, requirebat, quia carnes comedi et
ossa dimisi. Et socius meus fecit quod sua natura, uidelicet
canina, requirebat, qaia carnes comedit et ossa.
Dixit philosophus: Honora minorem te et da sibi de
tuo, sicut tu uis quod maior te honoret et de suo tibi
20 TV , tribuat — Alius: Turpe quidem est mul-
^* tum diuiti homini esse auarum, mediocri
* ^ ^ ' autem homini pulchrum est esse largum. —
Discipulus ait: Diffinicionem largi et auari et prodigi michi
subscribe. Pater: Qui dat quibus dandum est et retinet
25 quibus retinendum est, largus est. Et qui prohibet quibus
prohibendum est et quibus non est probibendum, auarus
est. Et qui dat quibus dandum et quibus non est dandum,
«. fi* -f • prodigus est. — Alius philosophus: Noii
associari rei deficienti, et ne postponas
30 te associari rei crescenti. — Aiiiis: Magis ualet parua bea-
titudo quam plena domus auro et argento. — Alius: Vtilia
perquire magno sensu, non magna uelocitate. — Alius:
JSe respicias diciorem te, ne in eum pecces, sed respice
pauperiorem te, et inde grates deo redde. — Alius: Non
35 deneges deum pro paupertate, et pro diuiciis noli super-
bire. — Alius : Qui multa cupit, semper maiorum fame
tabescit. — Alius : Si uis in hoc seculo tantum habere
quantum sufficere poterit nature, non multa dccebit te
congiegare. Et si cupido satisfacere uolueris animo, licet
40 congregatis quecumque in toto mundi ambitu continentur
diuiciis, sitis tamen ardebit habendi. — Alius: Qui parce
— 33 —
sua dispendit, diu durant ei possessa. — Alius: Radix
pacis est aliena non cupere, et fnictus eius est requiem
habere. — Alius: Qui uult relinquere seculum, uideat ne
aliquid retineat quod sit illius parcium, quoniam tantundem
ualeret, ac si paleis ignem extingueret. — Alius: Qui pe- 5
cuniam congregat, multum laborat et uigiliis tabescit ne
perdat; ad ultimum dolet, quando perdit quod obtinuerat. —
Discipulus magistro: Laudas congregare pecuniam? Ma-
gister: Ital Acquire, sed iuste et in bono dispende nee
in thesauro reconde. — Alius: Ne desideres res alterius, 10
et ne doleas de amissis rebus, quoniam dolore nichil erit
recuperabile. Unde dicitur quod
V 1 TYTT A"^^^"^ habuit uirgultum, in quo riuulis
D^^rustio fluentibus herba uiridis erat et pro
. , habilitate loci conueniebant ibi uolucres 16
ÖL ftVlCUiA
modulamine uocum cantus diuersos exer-
centes. Quadam die dum in suo ille fatigatus quiesceret
pomario, quedam auicula super arborem cantando delecta-
biliter sedit. Quam ut uidit et eius cantum audiuit, deceptam
laqueo sumpsit. Ad quem auis: Cur tantum laborasti me 20
capere, uel quod proficuum in mei capcione sperasti habere?
Ad hoc homo: Solos cantus tuos audire cupio. Cui auis:
Pro nichilo, quia retenta nee prece nee precio cantabo.
At ille: Nisi cantaueris, te comedam. Et auis: Quomodo
comedes? Si comederis coctam aqua, quid ualebit auis 25
tarn parua? Et eciam caro erit hispida. Et si assata fuero,
multo minor ero. Sed si me abire dimiseris, magnam
utilitatem ex me consequeris. At ille contra: Quäle pro-
ficuum? Auis: Ostendam tibi tres sapiencie manerias quas
maioris facies quam trium uitulorum carnes. At ille securus 30
promissi auem permisit abire. Cui auis ait: Est unum de
promissis : ne credas omnibus dictis I Secundum : quod tuum
erit, semper habebis. Tercium: ne doleas de amissis 1 Hoc
dicto auicula arborem conscendit et dulci canore dicere
cepit: Benedictus deus qui tuorum aciem oculorum clausit 35
et sapienciam tibi abstulit, quoniam si intestinorum plicas
meorum perquisisses, unius ponderis uncie iacinctum
inuenisses. Hoc audiens ille cepit flere et dolere atque
palmis pectus percutere, quoniam fidem prebuerat dictis
auicule. At auis ait iili: Cito oblitus es sensus quem tibi 40
dixil Nonne dixi tibi: non crede quicquid tibi dicetur?
Sammlung mittellateloischer Texte. 1. 8
— 34 —
Et quomodo credis quod in me sit iacinctus qui sit unius
uncie ponderis, cum ego tota non sim tanti ponderis?
Et nonne dixi tibi: quod tuum est, semper habebis? Et
quomodo potes lapidem habere de me uolante? Et nonne
5 dixi tibi : ne doleas de rebus amissis ? Et quare pro iacincto
qui in me est doles? Talibus dictis deriso rustico auis
in nemoris auia deuolauit.
_. ,., . Philosophus castigauit filium suum
De libns noxx ••. ^ • -j • • i j
- ,. dicens: Quicquid muenies legas, sed non
10 ^^^ ®° ^' credas quicquid legeris. Ad hec discipulus :
Credo hoc esse : non est uerum quicquid est in libris. Nam
simile huic iam legi in prouerbiis philosophorum : Multe
sunt arbores, sed non omnes f aciunt fructum ; multi f ructus,
sed non omnes comestibiles, — Castigauit Arabs filium
15 suum dicens: Pili, ne dimittas pro futuris presencia, ne
forsan perdas utrumque, sicut euenit iupo de bobus prcrmissis
a rustico.
V 1 TlTTTT» T^i^*^"f^ namque fuit de uno aratore
"n^l^h* 1 * ^"^^ boves illius recto tramite
20 e 0 US upo j^QÜej^t incedere. Quibus dixit : Lupi uos
promissisa rustico ^^^^^^j^^j Quod lupus audiens ad-
vnlpisque mdicio. ^.^^.^ ^^^ ^^^^^ ^.^ declinaretur
et iam rusticus ab aratro boues soluisset, uenit ad eum
lupus ita dicens: Da michi boues quos michi promisisü!
25 Ad hec arator: Si uerbum dixi, non tarnen sacramento
firmaui. Et lupus contra: Habere debeo, quia concessisti.
Firmauerunt tandem pactum quod inde irent ad iudicem.
Quod dum facerent, uulpi obuiauerunt. Quibus euntibus
ait callida uulpis: Quo tenditis? Uli qpiod factum fuerat
30 narrauerunt uulpi. Quibus dixit: Pro nichilo alium iudicem
queritis, quoniam rectum uobis inde faciam iudicium. Sed
prius permittite me loqui consilio uni ex uobis et deinde
alii; et si potero uos concordare sine iudicio, sentencia
celabitur; sin autem, in commune dicetur. At ipsi con-
35 cesserunt. Et uulpis primum locuta seorsum cum aratore
ait: Da michi unam gallinam et uxori mee alteram, et
habebis boues! Arator concessit. Et hoc facto cum Iupo
locuta est dicens : Audi, amice, et meritis tuis precedenti-
bus pro te debet mea si qua est facundia laborare. Tantum
3 Diese 2. Setüem fehlt. — 27 pactum fehlt. — 34 m com-
mune reveletur.
— 35 —
locuta sum cum rirstico quod, si boues illius dimiseris
omnino quietos, dabit tibi caseum ad magnitudinem clipei
factum. Hoc lupus concessit. Cui uulpis inde inquit: Con-
cede aratorem boues suos abducere, et ego ducam te ad
locum ubi parantur illius casei, ut quem uolueris de multis, 5
eligere possis. Sed lupus astute uulpis deceptus uerbis
quietum abire permisit rusticum. Vulpis uero uagando huc
et illuc, quantum potuit, lupum deuiauit. Quem ueniente
obscura nocte ad altum deduxit puteum. Cui super puteum
stanti formam lune semiplene in ima putei radiantis ostendit 10
et inquit: Hie est caseus quem tibi promisil Descende si
placet et comede! Ad hec lupus: Descende primitus, et si
sola deferre non poteri?, ut te iuuem faciam que hortaris.
Et hoc dicto uiderunt cordam pendentem in puteum, in
cuius capite erat urceola ligata et in alio capite corde 15
altera urceola, et pendebant tali ingenio quod una surgente
altera descendebat. Quod uulpis simulac uidit, quasi ob-
sequens precibus lupi urceolam intrauit et ad fundum uenit.
Lupus autem inde gauisus ait: Cur non affers michi caseum?
Vulpis ait: Nequeo pre magnitudine, sed intra aliam ur- 20
ceolam et aeni sicut spopondistil Lupo intrante urceola
magnitudine ponderis ducta cito tundura petiit, altera sur-
gente cum uulpe que erat leuis. Que uulpecula tacto ore
putei foras exiJiuit et in puteo lupum dimisit. Et ita quia
pro futuro quod presens erat dimisit, lupus boues et ca- 25
seum perdidit.
^ ... . Castigauit Arabs filium suum dicens :
De consilio acci' » • i- i, j j
. Accipe consilium ab eodem, de quo
^ >> ^ requiris experto, quod sie leuius habere
poteris quam si tu ipse periculose pro- 30
baueris. — Alius castigauit filium suum dicens: Ne credas
omni quod audies consilio, donec prins an sit utile probatum
fuerit in aliquo, ne contingat tibi sicut latroni contigit
qui consilio domini domus cuiusdam credidit. Ad hec filius
Quomodo, pater, euenit ei? Pater: 35
F 1 TlTTV- Tk^^^^"^ ^^* quod quidam latro ad do-
_ - ^ ' j. * mum cuiusdam diuitis perrexit in-
,. - tencione furandi. Et ascendens tectum
radio lunae. i i. x # -i. x
ad lenestram per quam fumus exibat
peruenit, et si aliquis intus uigilaret auscultauit. Quod do- 4rO
minus domus comperit et suauiter sue uxori ait: Interroga
3*
— 36 — '
alta uoce, unde uenit michi iste tarn magnus quem habeo
census ! Qu od ut rescias, multum labora 1 Tunc ipsa alta uoce
ait: Domine, vnde tarn magnum habuisti censum, cum nun-
quam mercator fueris? At ille: Quod deus donauit, serua
5 et fac inde uoluntatem tuam et non inquiras, unde michi
tanta pecunia ueneriti At ipsa, sicut ei iniunctum fuerat
magis ac magis ut resciret instigabat. Demum quasi coactus
precibus sue uxoris inquit dicens : Vide ne cuiquam secreta
nostra detegas : latro f ui. At ipsa ait : Mirum michi uidetur
10 quomodo tam magnum censum latrocinio potuisti adquirere,
quod nunquam audiuimus clamorem siue aliquam calump-
niam inde. At ipse ait: Quidam magister meus Carmen me
docuit quod dicebam quando super tectum ascendebam;
et ueniens ad fenestram accipiebam radium lune manu
15 et Carmen meum sepcies dicebam, scilicet "«awiew", et
ita descendebam sine periculo et quicquid preciosum inuenie-
bam in domo corradens sumebam; et hoc facto iterum
ad radium ueniebam lune et eodem carmine sepcies dicto
cum Omnibus in domo sumptis ascendebam et quod sustule-
20 ram ad hospicium deferebam. Tali ingenio hunc quem
possideo censum habeo. At mulier ait: Bene fecisti quod
michi talia dixisti; nam quando ülium habuero, ne pauper
degat, hoc Carmen docebo. At dominus inquit: Permitte me
amodo dormire, quoniam sompno aggrauatus uolo quiescere.
25 Et ut magis deciperet, quasi dormiens stertere cepit. Per-
ceptis denique talibus uerbis für nimis inde gauisus est,
et dicto sepcies carmine et assumpto manu radio lune
laxatis manibus et pedibus per fenestram in domum magnum
faciens sonum cecidit et fracto crure et brachio congemuit.
30 At dominus domus quasi nesciens inquit: Tu quis es qui
ita cecidisti? Ad hec latro: Ego sum ille für infelix qui
tuis credidi fallacibus dictis. — Ad hec filius: Tu bene-
dicaris, quoniam dolosa edocuisti me uitare consilia.
Philosophus ait: Caue consilium azimum, donec sit fer-
35 mentatum. — Alias: Ne credas consilium monentis quod
deneges alicuius benef actum, quoniam qui denegat bene-
f actum coram oculis omnia cernentis se accusat. — Alius:
Si fueris in aliquo bono, ne pecces serua, quoniam se-
pissime maximum comminuitur bonum uel amittitur. —
— 37 —
„ Interrogauit discipulus magistnim
De benetacto. ^^^^, Prohibuit philosophus bene-
factum denegare; sed non diuisit benefactum creatoris
uel creature? Ad hec magister: Dico tibi quod ille
qui denegat benefactum, denegat deum; et ille qui non 5
obedit regi uel rectori, est inobediens deo. Discipulus:
Ostende michi racionem quomodo hoc potest esse. Ma-
gister: Nullum benefactum procedit ex creatura ad crea-
turam nisi ex deo procedat; et illi qui denegant bene-
factum, suos denegant benefactores et ita denegant deum. — 10
-. , Item: Rex qui rector uerax est, uirga
. ° , dei in terra est; et ille qui obedit
et malo. i. -,.. ! • ^ -n
uirge, obedit recton; et ille qui non
obedit virge, non obedit deo. — Alius philosophus ait:
Custodi te a rege qui ferus est ut leo, et cui leuis est ani- 15
mus ut puero. — Alius: Qui malum dicit de rege, ante
tempus suum morietur. — Alius: Diucius patitur deus
durare regnum regis in sua persona peccantis, si bonus
Sit gentibus et mitis, quam faceret in sua persona iusto
regi, si malus esset gentibus et crudelis. — Aristotiles in 20
epistola sua castigauit regem Alexandrum ita dicens : Melius
est cum paucis pace tuos regere quam magnam miliciam
tenere. Item: Tene rectam iusticiam inter homines et dili-
gent te; nee properes ulli reddere mutuum boni uel mali,
quia diucius expectabit te amicus et diucius timebit te inimicus. 25
r» 1 WTT T)lato retulit in libro de propheciis
Exemplum XXV: l a a * • >■ •
T> v • quod quidam rex erat m Grecia
De Manano. ,., •• ,. »r • -i
senex, gentibus crudelis. Huic creuit
maximum multis e partibus bellum. Cuius ut sciret euen-
tum, tocius sue regionis et uicine mandauit philosophos. 30
Quibus congregatis ait: Videte quam magnum michi et
uobis ingruat bellum, quod propter meum credo euenire
uobis peccatum. Sed si aliquid est in me quod sit reprehen-
dendum, dicite et uestro iudicio illud corrigere festinabo.
Philosophi : De criminalibus in corpore uestro nullum scimus 35
nee quid nobis et uobis uenturum sit cognoscimus. Sed
hie prope uiam trium dierum moratur quidam sapiens
homo, nomine Marianus, qui per spiritum sanctum loquitur.
2 Augensprung hinter benefactum. - 6 uero uictori. — 1 1 uictor
uerax. — 30 et uicinis mand. populis.
— 38 —
Ad eum ergo de philosophis uestris aliquos legate, per
quos uobis quid in tota vita uestra sit uentunim declarabit.
His ita peractis septem philosophos ad eum misit. Qui
postquam quam prius inhabitauerat intrauere urbem, de-
5 sertam illius inuenere maximam partem. Sed illis queien-
tibus hospicium Mariani dictum fuit quod ipse et multi
de conciuibus petiissent heremum. His auditis perrexerunt
ad eum philosophi. Quos ut uidit sapiens ait : Venite uenite,
legati regis inobedientis ! Deus enim ei in custodia diuersas
10 naciones subdidit, quarum non rectus gubernator, sed im-
mitis extitit. Deus tamen qui illum et illius subditos de
eadem et non de diuersa materia creauit, eius immoderatam
diu passus nequiciam multimodis correpcionibus ut con-
uerteretur ammonuit. Sed tandem omnino ad malum eius
15 pertinaci animo in illius necem immisericordes et barbaras
suscitauit gentes. Et hoc dicto tacuit sapiens homo. Quod
audientes philosophi mirabantur et qui aderant uniuersi.
Die uero tercia philosophis querentibus licitum repatriandi
reuerendus ille prophetico spiritu dixit: Reuertimini, quo-
20 niam mortuus est dominus uester, et deus iam nouum regem
ibi imposuit qui sit rectus gubernator et mitis gentibus
subditis. Auditis talibus de septem qui uenerant philo-
sophis tribus cum predicto sapiente in heremo remanen-
tibus quatuor repatriauerunt. Qui omnia, sicut eis pre-
25 dictum fuerat, uera et constituta inuenerunt.
Arabs dixit filio suo: Ne moreris in ciuitate regis,
cuius dispensa maior fuerit quam redditus.
Exempl. XXVI: TVictum namque est quod quidam rex
De duobus fra- ^ suorum communi assensu procerum
30 tribus regisque cuidam suo f amiliari, quem antea cogno-
dispensa. uerat in secularibus esse prudentem,
tocius regni habenas commisit, qui tocius prouincie reddi-
tus susciperet, placita tractaret, domum et domus ministros
et dispensas ordinäre! Eius frater alterius regni diues
35 mercator remotam incolebat ciuitatem. Qui percepto rumore
de fratris sublimacione parato comitatu prout decuit, ut
fratrem uiseret, iter incepit. Premisso tandem nuncio, ne
subitus aut improuisus ueniret, qui de aduentu suo fratri
referret, ciuitati in qua frater aderat appropinquauit. Audito
2 in tota terra. — 3 Qui priusquam in qua prius hab. intr. u.
— 39 —
fratris aducntu frater occurrit ei et hilari uultu accurate
eum suscepit. Transactis uero aliquot diebus, prouiso tem-
pore et loco, regi eciam suum fratrem aduenisse inter cetera
que sciebat placere retulit. Cui rex: Si frater tuus tecum
in meo regno remanere adquieuerit, omnia tecum illi • — 5
eciam mearum custodiam renim — communia esse con-
cedo. Quodsi laborem renuerit, in hac ciuitate largas posses-
siones ei dabo et omnes consueludines et qae michi
facere deberet condonabo. Si uero demum tactus amore
natalis soli repatriare uoluerit, plurima uestimentorum mu- 10
tatoria et quecumque ei necessaria fuerint, largire cum ha-
bundancia I Auditis sermonibus regis frater fratrem conuenit
et quanta dominus promiserat, ordine retaxauit. Cui frater:
Si uis ut tecum morer, ostende michi quantL sint redditus
regis. Ipse autem omnes ostendit. Deinde intenogauit 15
quantas dispensas rex faceret. Quod et ipse indicauit. Tunc
ipse computauit cum fratre quod tantus erat redditus quanta
et dispensa. Et dixit fratri: Amice, uideo quod tanta est
regis dispensa quantus et redditus. Sed si surrexerit bellum
regi uestro uel aliquid tale, unde procurabit milites suos uel 20
unde inueniet eis nummos? Frater: Aliquo consilio ac-
quiremus. Cui frater: Timeo ne census mens sit pars
huius consilii, et ideo uale, quia nolo hie amplius morari.
TV - .1- -x i. Dixit philoäophus: Rex est similis
De familiantate . . • • • • j * x. •
igni: CUI si nimis admotus fuens, cre- 25
^^" maberis ; si ex toto remotus, frigebis. —
Arabicus interrogauit patrem; Si credidero uerbis philo-
sophi, nunquam familiaris ero regi. Cui pater: Fili, regi
placere magna pnidencia est. Filius : Pater, erudi me quo-
modo, si oportuerit me regi seruire, ut prudens et bene 30
doctus ualeam placere. Pater : Ad huiusmodi instruccionem
multa essent necessaria, que modo ad memoriam non
reuocamus, et fortasse si perscriberentur, tibi pusillo in
tedium uerterentur. Sed de multis pauca et que si obser-
uaueris erunt utilia referemus. Ad quem filius: Etsi ar- 35
rectis auribus multa cupio, promissa tamen audiendi auidus
uehementer efflagito. Pater: Qui uult regi esse familiaris,
debet uidere omni uisu mentis quod, cum uenerit ad regem,
stare diu possit, nee unquam sedeat, donec rex precipiat;
nee loquatur nisi cum opus fuerit; nee moretur cum rege 40
nisi ipse preceperit morari; et fideliter consilium taceat;
— 40 —
et semper sit intentus audire quod dicit rex, ne oporteat
regem bis preceptum repetere; quodcumque rex precipiat
faciat; sed caueat ne regi menciatur, et uideat quod regem
diligat et sit ei obediens; nee unquam associet se homini
Ö quem rex odio habebit. Et cum hee omnia et muHa alia
fecerit, forsitan magnum non habebit de rege proficuum, —
Filius: Nichil peius contingit homini quam diu regi seruire
et nichil boni acquirere. Pater: Hoc multis iam euenit; et
ideo precipit philosophus ne quisquam nimis moretur in
10 seruicio regis. Et alius philosophus dixit: Qui seruit regi
ut ita dicam sine fortunio, hoc seculum perdit et aliud. —
De modo Filius: 0 pater, quare oblitus es dicere
comedendi. quomodo debet homo comedere coram
rege? Pater: Non oblitus fui dicere, quia nuUa differencia
15 est inter comedere coram rege et alibi. Filius: Die ergo
quomodo ubique debeam comedere. Pater: Cum ablueris
manus ui comedas, nichil tangas nisi prandium donec co-
medas ; nee comedas panem priusquam ueniat aliud f erculum
super mensam, ne dicaris impaciens; nee tantum ponas
20 bolum in ore tuo ut mice defluant hinc et inde, ne dicaris
gluto; Tiec glucias bolum priusquam bene fuerit commasti-
catum in ore tuo, ne stranguleris ; nee pocula sumas donec
sit OS uacuum, ne dicaris uinosus; nee loquaris dum ali-
quid in ore tuo tenueris, ne aliquid intret de gutture in
2^ intimam arteriam et sie sit tibi causa mortis; et si uideris
bolum quod placeat tibi in parapside coram sodali, ne
sumas, ne dicatur tibi praua rusticitas. Post prandium
manus ablue, quia phisicum est et curiale; ob hoc enim
multorum oculi deteriorantur, quoniam post prandia mani-
30 bus non ablutis terguntur.
Filius: Si quis inuitauerit me ad prandium, quomodo
respondebo? Concedam statim an non? Pater: Fac sicut
auctoritas ludeorum precipit 1 Dicit enim: Si quis inui-
tauerit te, uideas personam inuitantis. Si enim magna
35 persona fuerit, statim concede; sin autem, secundum quod
erit uel secunda uel tercia uice. Hoc eciam referiur de
Abbraham. Quadam enim die dum coram sua staret ianua,
transeuntes sub humana specie uidit tres angelos. Quos
ipse suara domum intrare bonesto uultu rogauit, pedes
40 lauare, ciborum refeccionem sumere, lassos artus sompno
— 41 —
recreare. Ipsi uero, quoniam magna persona erat, con-
cesserunt eius peticioni. Cum autem ad Loth uenissent et
itenim atque itenim rogarentur quod tectum eius subintra-
rent, quia auctentica non erat persona, uelut coacti an-
nuerunt. — luuenis sencm interrogauit : Cum inuitatus fuero 5
ad prandium, quid faciam? Panim uel nimis comedam?
Cui senex: Nimis I Quoniam si amicus tuus fuerit qui te
inuitauit, multum gaudebit; si autem inimicus, dolebit. Hoc
audito risit puer. Ad quem senex: Quid rides? Puer:
Recordatus sum uerbi quod audiui de Maimundo nigro. 10
Quidam enim senex quesiuit ab eo quantum posset come-
dere. Cui ipse: De cuius prandio, de meo uel de alterius?
At ille : De tuo. Maimundus : Quanto minus possum. Senex :
De alterius quantum? Maimundus: Quanto magis possum.
Senex: Tu modo recordaris uerborum cuiusdam gulosi, 15
pigri, stulti, garruli et nugigeruli et quicquid tale de illo
dicitur uel eo amplius in eo inuenitur. luuenis: Multum
placet michi de eo audire, quia quicquid de eo est, deri-
sorium est. Et si quid de eius dictis uel factis mente
retines, eloquere, et habebo pro munere. Senex: 20
E 1 TT VII' Tk^'^^'^^s suus precepit ei quadam
T\ •£ '• j * nocte ut Clauderet ianuam. Ipse
De Maimundo j j- f x
uero desidia pressus surgere non potuit
et ideo dixit quia clausa erat ianua.
Mane autem facto dixit dominus seruo: Maimunde, aperi 25
ianuam I Cui seruus: Domine, sciebam quod uolebas eam
hodie esse apertam et ideo nolui eam sero claudere. Tunc
primum comperit dominus quod propter pigriciam dimi-
serat et dixit: Surge fac opus luum, quia dies est et
sol iam altus est Cui seruus: Domine, si sol iam altus 30
est, da michi comederel Cui dominus: Pessime serue, uis
nocte comedere? Seruus: Si nox est, permitte me dor-
mire! -— Alia uice dixit dominus seruo noctu: Maimunde,
surge et uideas utrum pluat necnel Ipse uero aduocauit
canem qui iacebat extra ianuam, et cum uenisset canis, 35
palpauit pedes eius. Quibus inuentis siccis domino in-
quit: Domine, non pluit — Alia uice dominus interro-
gauit Senium noctu an ignis esset in domo. Ipse uero
1 consenserunt. — 9 Augensprung hinter puer. — 13 Äugen-
Sprung hinter possum. — 15 Tu uero rec.
— 42 -
uocato murilego temptauit an calidus esset an non. Et
cum inuenisset eum frigidum, ait: Domine, non. — luuenia:
Pigriciam audiui; modo gaprulitatem eins audire cupio.
Senex: Dictum fuit quod dominus suus ueniebat de foro
5 letus pro lucro, quia multum lucratus fuerat Et exiuit
seruus Maimundus contra dominum suum. Quem cum ui-
deret dominus, timuit ne aliquos rumores ut mos suus
erat diceret et dixit: Caue ne dicas michi rumores malos!
Seruus : Non dicam rumores malos, sed canis nostra paruula
10 Bispella mortua est. Cui dominus: Quomodo mortua est?
Seruus: Mulus noster exterritus fuit et rupit camum suum
et dum fugeret, sub pedibus suis canem suffocauit. Do-
minus: Quid actum fuit de rnulo? Seruus: In puteimi
cecidit et mortuus est. Dominus : Quomodo exterritus
15 fuit mulus? Seruus: Filius tuus de solario cecidit ita quod
mortuus est, et inde exterritus fuit mulus. Dominus: Quid
agit genitrix eins? Seruus: Pre nimio dolore nati mortua
est. Dominus : Quis custodit domum ? Seruus : Nullus, quo-
niam in cinerem uertitur et quicquid in ea erat. Dominus:
20 Quomodo combusta fuit? Seruus: Eadem nocte qua do-
mina mortua fuit, pedissequa que uigiiabat pro domina,
oblita fuit candelam in thalamo, et ita combusta est domus
tota. Dominus: Pedisseqiia ubi est? Seruus: Ipsa uolebat
ignem extinguere, et cecidit trabs super caput eins et mortua
25 est. Dominus: Tu quomodo euasisti cum tarn piger sis?
Seruus: Cum uiderem pedissequam defunctam, effugi. —
Tunc dominus contristatus ualde ad uicinos suos uenit
orans eos ut reciperetur in alicuius domo et hospitaretur.
Interea obuiauit cuidam amico suo. Qui cum uideret eum
30 tristem interrogauit quare ita tristaretur. Ipse uero re-
tulit ei omnia que dixerat sibi seruus. Amicus autem
desolato retulit uersus amico, ut consolaretur eum, dicens:
Amice, noli desolari, quia multociens contingit homini tam
graues aduersitatum inundaciones sustinere quod desideret
35 eas eciam inhonesta morte finire; et statim eueniunt ei
tanta commoda quod prorsus dulce sit ei preteritarum
reminisci aduersitatum. Sed hec humanarum rerum tam
immensa fluctuacio uariante meritoxum ordine summi rec-
8 Augenaprung hinter malos. — 10 pispeüa. — 15 de solio
cecidit.
— 43 —
toris distinguitur arbitrio. Hec eciam prophete lob corro-
borantur exemplo, cuius animum non pessumdedit amissio
-^ , . rerum. Numguid eciam audisti cruod
De saeculanum j- •. vi u r\ - * i • i
• + wi'4- *■ ^^^^^ philosophus: Quis polest m seculo
isto, cum mutabile sit, aliquid stabile 5
habere, uel quis polest in hac uila aliquid durabile, cum
sint omnia Iransiloria, habere? — Arabs dixit filio suo:
Fili, cum forte conligerit tibi aliquid aduersi, noli nimis
desolari nee nimis inde tristari, quoniam hoc est genus
deum negandi; sed deum debes semper laudare tam de 10
aduersilate quam de prosperitate. Mulla enim mala con-
lingunt hominibus que eueniunl eis ut maiora mala effugiant;
et mulla conlingunt que in bono finiunlur. El ideo lau-
dare debes deum in omnibus et in eo confidere, sicul dixit
uersificator : Cum fueris in tristicia, nichil inde soUicitus 15
eris, sed omnia in disposicione dei permitte et renuncia
semper bonum futurum et ita eris oblitus malorum, quia
mulla mala eueniunl que in bono finiuntur. —
Philosophus ait: Huius secnli bona sunt commixta; non
enim comedes mel sine ueneno. — Alius: Quecunque in 20
seculo sunt commutabilia sunt; et que ex eis sunt tibi
bona uenlura licet sis dcbilis tamen habebis, et mala
uiribus deuilare non poteris. — Alius: Quod pigro asseqpii
desiderala donant, idem consequi cupita ueloci negant. —
Alius : 25
Se aennstantem semper seculam dedecorat,
Et peroptantem se terra deglutit et uorat.
— Alius:
Quasi in ictu oculi finitur gloria mundi,
Et cum Sit fragilis, non ezoptanda uidetar. 30
T)rouerbialiter enim Socratem dicunt
EzempL XXVIII: -*- seculares tumultus deuilanlem et
De Socrate agrestem uitam cupientem nemus in-
(=Diogene) coluisse et togurii loco dimidium in-
et rege. habitasse dolium, cuius fundum uento 35
opponebat et ymbri et quod erat aper-
tum iocundo soli. Quem uenatores regis inuentum dum
12 Augensprung hinter conlingunt — 16 sed horam in disp.
permitle. — 24 donal . . . negat. — 26 Si uen. sec. ded. et per ob-
tantem se terram degl. et uorat. — 30 Et cum fragilis emaneat
non exoptanda uidetur.
— 44 —
intuerentur et illuderent quoniam pediculos suffocantem,
cepenint auertere radionim solis amenitatem. Quibus ille
placido uultu ait: Quod michi non datis, auferre mihi non
presumatis. Talibus irati eum de lare quo degebat expellere
6 uoluenint et in deuia abducere, ne pretereuntis oculos do-
mini tarn uilis persona offenderet. Quod non ualentes minati
sunt ei dicentes: Vade ne quid mali ex proteruitatis studio
tibi contingat, quia rex noster et dominus cum familiari-
bus suis et primatibus est hac parte transiturus. Illos
10 autem in se latrantes philosophus intuens: Non est, inquit,
uester dominus meus dominus, sed pocius mei est senil
seruus. Quod audientes et nouercali uultu eum respicientes
quidam eum detruncare proposuerunt, minus uero improbi
donec regis sentenciam audirent, parcere ei decreuerunt.
15 Dum uero in hunc modum decertarent, rex adueniens et
que causa litigii foret perquirens que gesta fuerant uel
dicta famulis referentibus cognouit Volens itaque rex que
sibi relata erant turpia uerane an ficta fuissent cognoscere,
ad philosophum properauit et inquirens quid de se philo-
20 sophus dixerit, sicut prius famulis ita nunc sibi eum sui
senil seruum esse asserult. Quorum sentenciam uerborum
rex benigno affatu diligenter enodari sibi postulauit. Ad
quem philosophus seruata uxiltus dignitate leniter Inquit:
Voluntas quidem subiecta est et seruit michi, non ego
25 sibi. Tu e conuerso subiectus es uoluntati et sibi seniis,
non ipsa tibi. Itaque seruus es eius qui michi seruit.
Tunc rex defixo paululum uisu sie cepit loqui: Vt patet
in uerbls tuis, nichil mee potenciam glorie uereris. Cui
philosophus in angustam sue mentis sedem receptus ait:
30 Scis ipse nimium tibi ambicionem mortalium rerum do-
minatam fuisse et materiam gerendis rebus te obtauisse,
quo ne uirtus tua ut ipse fateris consenesceret tacita;
sed ob cupidinem glorie sicut rei sinceritas est fecisti
adipiscende. Que gloria quam sit exilis et tocius uacua
35 ponderis, sie considera: Tue preterite glorie potencia ut-
poteque iam nuUa est, metuenda non est ; sed neque f utura,
cuius euentus dubitabllis est et Incertus; de presenti con-
stat quia ita parua est quod momentanea quasi in ictu
oculi sit annullanda: ob hoc ergo in nulla parte sui est
40 formidanda. — Perceptis denique philosophi uerbis rex
22 benigno affectu. — 32 quod ne.
— 45 —
ait complicibus suis: Seruus dei estl Videte ne quid
niolestum ei faciatis aut inhonestum.
_ .. . . Item discipulus magistro: Cum se-
De vitae termino. i • -i • a «i-
cularia ita sint exilia, cur preparamus
tanta quasi durabilia? Magister: Quoniam uite terminus 5
est incertus. Et philosophus ait : Operare pro futuro seculo
quasi nunc sis moriturus, et pro presenti sicut semper
uicturus. Melius est enim quod post mortem tuam a te quesita
habeant inimici quam in uita tua egeas quod tibi sub-
ueniant amici. — Alius: Seculum est quasi transitus: ob 10
hoc itaque cum honestate tibi omnia prouide, quia breuis
est cursus uite. — Alius: Seculum est quasi pons: transi
ergo; ne hospiteris. — Alius: Seculum est quasi pons
instabilis: cuius introitus est matris uterus, et eiusdem
mors erit exitus. — Dicit uersificator: 15
Mors est porta patens terrenis peruia cunctis ;
Sed quero post hanc que sit habenda domus.
Est enim domus deliciarum deo famulancium, est et
diuersa penas promerencium. — Arabs interrogauit patrem :
Quomodo domum deliciarum et gloriam eins lucrari potero? 20
Pater: Quicquid melius et preciosiuis habes, repone in ea
custodiendum, et inuenies cum illuc ueneris tibi paratum.
Filius : Quomodo possum in eam domum pecuniam pre-
mittere, cuius hostium nondum noui adire? Pater: Audi
quod fecit filius consiliarii regis post obitum patris. 25
Filius : Pater, fare, nee subterhigiam monitis obedire. Pater :
F 1 XXIX' TJ^^ quidam sapientem habuit consi-
Tv ^ ', . . * ^^ liarium et familiärem, qui tandem
De prudenti , ., . ^ ' ^ i- -^
.,. .. . legibus nature fauens paruum reliquit
consüiaru regis , . , j- • i- * t • *^r^
«,. ^ heredem bene disciphnatum et cun- 30
alem. Cui totam que magna erat pos-
sessionem et diuiciarum aceruos subscripsit et morti cessit.
Quo facto rex ad se puerum uocauit et de patris occasu
ne plus iusto doleret ammonuit et quecunque pater illi re-
genda dederat testamento firmauit et insuper quod etate 35
eius exigente in patris locum susciperet eum promisit
Inde uakdicto iuuenis letus ad propria remeauit. Quem
rex obliuioni tradidit, nee ipse ad regem remeare festinauit.
Longo temporis interuallo in eadem regione qua puer inerat
19 pena prom. — 35 testiraonio.
— 46 —
ceperunt adeo egere quod ciborum inedia periclitarentur
fame. Quod uidens puer bone indolis animo condoluit,
condolens horrea depleuit et pauperibus distribuit et de
penu uiüTun extraxit et carnes quas habebat egentibus
5 erogauit. Et crescente penuria decrescens pecunia indigenti-
bus Qon suffecit. Postea uero dato pro annona thesauro
uitam fame nel siti laborancium quousque potuit sustinere
non distulit, nee suffecit. Hoc idem de uestibus et preciosis
lapidibus egit. Et sie transiit cireulus anni, in quo non
10 paucos iam mortis nexibus irretitos liberauit Erat autem
in eadem regione quidam regis prescripti notarius, qui
liuoris macula tactus puero inuidebat et graues inimicicias
contra eum latenter exercebai Qui regem erga puerum in
iram exasperabat bis uerbis: Domine, lenitas uestre maie-
15 statis in uestri filium consiliarii, cui pater infinitam reliquit
pecuniam, ne dicam stulte, nimium mollis extitit. Modo
namque nee uos nee ipee pecuniam habetis, quam ipse
insulsus superflue dilapidauit. Rex uero talibus in iram
commotiis pro puero legauit. Cui talia dixit: Insipiens
20 fili sapientis, inhers artificiosi, prodige largi, ut quid
diuicias sapienter congregatas et übi ad seruandum com-
mendatas dedisti perniciei? Ad hec puer uisu in terram
defixo — principis enim uultuositatem utpotetoruis inflam-
matam luminibus uerebatur: Domine, si pace uestra licet
25 dicere, non ut quibusdam uidetur stultus patre sapienti
uobis sum relictus. Pater etenim mens congregauit thesau-
rum, congregatum unde fures rapere possent coUocauit et
michi cui possetis auferre uel ignis posset comburere siue
aliquis casus eripere reliquit. Ego uero eundem ibi coUo-
30 caui ubi fideliter sibi seruabitur et michi. Rex autem
quid inde fecisset rogauit. Puer uero quid et qualiter egerat
retaxauit. Comperta denique luuenis astucia remuneratum
rex prius eum coram circumstantibus laudauit, laudato patris
seruicium recompensauit. Qui exinde lucrando nouas et
35 maiores prioribus diuicias adquisiuit. — Hoc modo quod
preciosius habuii filius consiliarii regis in domo deliciarum
thesaurizauit.
Auditis sermonibus patris filius inquit: luuenis iste sa-
pienter egit et magne specimen bonitatis in se futurum
4 quas habebat fehlt — 14 lenitas uestre mortalitatis. —
28 posset fehlt.
_ 47 —
indicauit Et f ecit sicut philosophus filio suo precepit dicens :
Fili, vende hoc seculum pro futuro et utnimque lucraberis.
^ ^ ^ , Quod ita contigit. — Alius corrigens
De faturo saecnlo. ^,. j- -^ -nM- ^ x.
i/o AiAuwxu o»«viA*v/. gij^jj^ suum dixit: Fih, pro futuro se-
culo operare, antequam mors segreget te ab opere, — 5
Alius: Vide ne decipiant te seculares delicie et irretitus
fallaciis secularibus mortis uenture obliuiscaris, ne tibi
contingat sicut latroni domum diuitis ineunti. Cui filius:
Ede, pater quid accidit? Pater:
_ YTir» TVomura, diuitis für intrauit et diuer- 10
n ^i™K^ / X/sis eam gazis plenam inuenit. Hinc
. * ^J?® ^^ stupefactus de diuersis diuersa et de
^ , .Y preciosis preciosiora eligere stuaendo
staduit. ., . .|. T
curauit et quecunque uilia rehnqtiens
in eligendo tempus consumpsit, donec dies adueniens quid 15
facere uellet detexit. Expergefacti de improuiso uigiles
domus in eligendo furera reperiunt, capiunt, inde loris et
fustibus cesum in ima carceris detrudunt. Ad ultimimi data
sicut de iam confesso sentencia amaras audiens ystorias
capitalem subiit sentenciam. Qui si tarn prope diem uen- 20
turum precogitasset, ne loris et fustibus cederetur uel quod
grauius extitit, ne capite priuaretur precauisset
Alias philosophus: Huius seculi diuicie sunt transitorie
sicut hominis sompnia dormientis: qui euigilans quecun-
que habuerat in aperiendo oculos irrecuperabiliter perdidit 25
sicut uulgo dicitur.
ExempL XXXI: 0^1"^ '^?^T '" ^"""P"" ""l"^ **"^
-^ *.-. . ^^ habuit. Quas mango guidam cu-
De opilione et . ^. • i x • ^
*^ piens emere ut canus uenderet, sicut
^ * sompnianti uisum fuerat pro unaquaque 30
oue duos solidos dare uolebat. Sed qui uendebat, cum
duobus solidis denarium pro imaquaque poscebat. Ulis de
precio contendentibus hoc modo sompnus euanuit Sed
uenditor dum esse sompnium comperit, nondum apertis
oculis clamare cepit: Pro una(piaque michi uiginti denarios 35
tribue, et quotquot sunt tecum abduces! — Hunc uero in
modum transeuncia mundi gaudia sectantes et diuersis
ut retineant inhiantes de improuiso ueniens dies, id est
finis uite, intercipit et queque cupita uelint nolint adimit
22 precognouisset. — 28 Quas alius magno cupiens emere ut
car. uenderet. -- 39 uel. nol. amittunt.
— 48 —
_. . Item filius : Mortis nexus aliquo modo
® ■ fugere poterimus? Pater: Minime, quo-
niam illius Incurabilis est morsus nee medicis artibus eius
auaras fugiemus manus. Filius: Quomodo ergo ne nimis
5 ledat sustinebimus ? Pater: Fac sicut dicit uersificator:
Quod uitare nequis constanti sustine mente I
Sic que dura fuit mors tibi miiis erit.
v^^^^i vwTT Tkictum est de quodam philosopho
-. I'.- , J^ quod per antiquum transiens cimi-
1^ ^ . . . ^ terium laminam uidit marmoream cuius-
^. . dam mortui cineribus superpositam :
sed m ea uersus mscnpti uerba sepulti
pretereuntibus loquentis exprimebant hoc modo:
Verbamor- ^^ prope qui transis nee dicis 'aveto !' resiste,
^^ tni cnina- ^^"^^^ ®* cordis hec mea dicta tene :
. Sum quod eris ; quod es, ipse fui, derisor amare
aam. Mortis, dum iicuit pace iuuante frui.
Sed ueniente nece postquam sum raptus amicis
Atque meis famulis, orba parente domus
20 Me coutexit humo deplorauitque iaceniem
Inque meos cineres ultima dona dedit.
Inde mei uultus corrosit terra nitorem
Queque fuit forme gloria magna iacet.
Meque fuisse uirum nequeas agnoseere, si iam
25 Ad uisum fuero forte retectus humo.
Ergo deum pro me cum pura mente preoare,
Vt michi perpetua pace frui tribuat.
Et quicumque rogant pro me, comportet in unum,
Vt mecum maneant in regione poli.
30 Relectis iterum et iterum uersibus istis, secularibus post-
positis, factus est heremita philosophus.
w 1 iririrTTT Ttcm dictum est de Alexandro quod
•^*^ *- sepultura eius foret aurea et m
De aurea . ., . . * aj
., , . pernio ommbus atrio poaita. Ad quam
35 |. plurimi conuenerunt philosophi, de qui-
^ ' bus ait unus: Alexander ex auro fecit
thesaurum : nunc e conuerso aurum de eo facit thesaunim. —
Alius: Heri totus non sufficiebat ei mundus: hodie quatuor
sole sufficiunt ei ulne. — Alius: Heri populo imperauit:
40 hodie populus imperat illi. — Alius: Heri multos potuit a
4 duras raanus.
— 49 —
morte liberare : liodie nee eius iacula ualuit deuitare. —
Alius: Heri ducebat exercitus: hodie ab illis ducitur sepul-
ture. — Alius: Heri tcrram premebat: hodie eadem pre-
mitur ipso. — Alius: Heri gentes cum timebant: hodie
uilem eum deputant. — Alius: Heri amicos habuit et 5
ininiicos: hodie habet omnes ecpiales. — Sed de triginta
duobus philosophis circumstantibus quid quisque de po-
tentiasimo rege dixerit, memorie longum est reducere.
_____ Ttem heremita philosophus hoc modo
Bxemp . -A- uersibus suam correxit animam: 10
De heremita « • ■ i. j
. Anima mea, scias et cognoscas, dum
saam co g potencia est in manu tua, quid opereris
^ ™* antequam de tuo mouearis loco ad do-
mum in qua manet iusticia et ad portam loci iudicii, ubi
leges in rotulo quicquid tua manus egerit in hoc seculo. 15
Et angeli de celo a dexteris et a sinistris discooperient
et renunciabunt consilium tuum et quicquid a te fuerit
excogitatum. Et ante deum ueniet tuum iudicium et una
lance quicquid boni et alia quicquid mali egeris, sed uno
et eodem declarabitur examine. Et omnes tui fratres et 20
amici non inuenient tuam rcdempcionem, et ob hoc te
deserent et omnino dimittent. Hodie itaque redempcionem
accipe, id est: bonum fac assidue et antequam ueniat dies
summonicionis, ad deum reuertere et non dicas : cras reuer-
tar et non morabor, quia sie crastinantem te impediet con- 25
cupiscencia uel forsan retinebit dies extrcma. Itaque dierum
sGculi reminiscere et generacionum annorum antiquorum
qui omnes transierunt, et inde accipe sensum. Vbi sunt
reges, vbi principes, vbi diuites qui thesauros congregauerunt
et inde superbi fuerunt? Modo sunt sicut qui non fuerunt, 30
modo sunt finiti sicut qui non uixerunt, modo sunt sicut flos
qui de arbore cecidit quo ulterius non redit. Non timeas,
anima mea, non timeas nimis; de seculi aduersitatihus
non oriatur timor tuus! Time tui diem iudicii, paueas
tuorum multitudinem peccatonim! Memento tui creatoris 35
qui tuus iudex est et testis!
n^ ir« 1» • Heremita quidam qaesiuit a quodam
1^6 ftiiis iiereiiii* • . /~w • i * • • i «
tarn dl f magistro : Quid faciam m hoc seculo
quod me precedat in alio? Magister:
Fac quod est bonum in genere tuol — Alius heremita per 40
uicos clamabat: Ne tradatis obliuioni durabilia pro finem
SammlQDg mittellateiniscber Texte. 1. 4
— 50 —
habituris. — Alius uocif erabatur : Diligite animas uestras
quantum et corpora, et proficietis. — Aiius: Nolite obliuisci
qui non obliuiscetur uestri, et seruite gubematori. —
-, .. T\ • Alius: Timete deum, quia timor do-
De timore Dei. x i • j u *
5 mini est clauis ad omne bonum et
ad percipiendam gloriam conductum. De quo Salomon
in Ecclesiaste: Finem loqiiendi omnes pariter audiamus.
Deum time et mandata eius obserua; hoc est enim omnis
homo. Et cuncta que fiunt, adducet deus in iudicium pro
10 omni errato, siue bonum siue malum sit.
_, .- Ob hoc igitur immensam dei omni-
P 6"»' potentis clemenciam supplices exora-
mus, quatinus bonis operibus nostris precedentibus post
districti diem iudicii a doxteris filii sui coilocati eterna
15 requie cum suis fidelibus mereamur perfrui in aula celesti,
prestante eodem domino nostro Ihesu Christo, cui est honor
et gloria cum Patre et Spiritu Sancto per infinita secu-
lorum secula. AMEN.
3 quod non obliuiscetur uestri.
Vlanulbrud SBittter, .^eibelDetfl.
!>:
• ^
i — 1
cj
ü
•H
H
ü
H
P^
•H
ü
I
i
p
etrus Alf onsi -
Die Disciplina
clericalis«
PONTIFICAL INSTITUTE OP MEDIAEVAL STUÜIES
59 QUEEN'S PARK CRESCENT
TORONTO-5, CANADA
21350.